O Freud ασχολούμενος με το ασυνείδητο, διαπίστωσε ότι είναι ένας χώρος μη αποδεχτός και βίαια ενεργός για τον κάθε ενα, αποτελούμενος κυρίως από απωθήσεις της παιδικής σεξουαλικότητας. Ο ίδιος διέκρινε ότι για να κατανοήσουµε την παιδική σεξουαλικότητα δηλαδή  τις επιθυµίες, την περιέργεια και τις αγωνίες των παιδιών σχετικά µε τη σεξουαλική ζωή, δεν επαρκεί µόνο η ιατρική- ανατοµική γνώση αλλά χρειάζεται καταρχήν να εξοικειωθούµε µε την ιστορία των πολιτισµών, την ψυχολογία των θρησκειών ,τη λογοτεχνία και τη µυθολογία. Έτσι το έργο του Freud είναι κατεξοχήν ανθρωπολογικό. Από ψυχαναλυτικής σκοπιάς ο µύθος είναι µια αφήγηση η οποία συµπυκνώνει ένα βαθύ νόηµα, διαφορετικό από το προφανές. Δηλαδή ένα είδος σκέψης η οποία διχοτοµείται από την πραγµατικότητα και διέπεται από την αρχή της ηδονής γι” αυτό και θεωρείται ανάλογη με την ονειρική διαδικασία η οπόια επίσης διέπεται από την αρχή της ειδονής και αποκαλύπτει απωθημένες σεξουαλικές επιθυμίες . Στο έργο των αρχαίων τραγικών συγγραφέων βλέπουμε επίσης να αναδεικνύονται οι επιθυμίες οι οποίες αν και απωθηµένες υπάρχουν πάντα µέσα µας. Αφού µύθος και όνειρο είναι από δοµικής πλευράς ανάλογα τότε στο µύθο γυρεύουµε-όπως και στο όνειρο- ένα αλληγορικό συµβολικό νόηµα, ένα λανθάνον µεταφορικό περιεχόµενο.

     Mε αυτήν την έννοια ο µύθος είναι ένα αίνιγµα και αυτοί που τον παρακολουθούν πρέπει ν’ αναλάβουν µόνοι τους να κατανοήσουν όσα δεν είναι εκφρασµένα, όσα δεν αναφέρονται µε σαφή τρόπο όπως ακριβώς κάνει το παιδί-θεατής μέσα στα καθημερινά τεκτενόμενα της οικογένειάς του.

Ο ΜΥΘΟΣ

Ο µύθος του Οιδίποδα µας απασχολεί επειδή, µαζί µε το µύθο του Νάρκισσου αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της κατ’ εξοχήν φροϋδικής ανακάλυψης: της θεωρίας της παιδικής σεξουαλικότητας. Τον µύθο του Οιδίποδα βρίσκουµε ήδη στα οµηρικά έπη. Πατέρας του Οιδίποδα ήταν ο Λάιος , ο οποίος έγινε βασιλιάς των Θηβών και παντρεύτηκε την Ιοκάστη. Το ζεύγος όντας άτεκνο, πήγε στο Μαντείο των ∆ελφών για να συµβουλευτεί την Πυθία. Εκείνη απάντησε ότι αν γεννιόταν αγόρι θα σκότωνε τον πατέρα του. Όταν γεννήθηκε το αγόρι ο πατέρας του φοβούµενος τον χρησµό, τρύπησε κι έδεσε τα πόδια του παιδιού του και τον έδωσε σ’ ένα δούλο για να τον αφήσει στον Κιθαιρώνα. Ένας βοσκός όμως µάζεψε το αγόρι και το ονόµασε Οιδίποδα λόγω του οιδήµατος στα πόδια. Κατά την ενηλικίωσή του ο Οιδίπους διακρινόταν για τη ρώµη του. Επειδή η θετή του µαµά αρνιόταν να του φανερώσει την αλήθεια για την καταγωγή του, ο Οιδίπους πήγε στο µαντείο των ∆ελφών για να µάθει σχετικά. Ο θεός του Μαντείου του είπε να µην επιστρέψει στην πατρίδα του γιατί εκεί θα γινόταν πατροκτόνος και θα παντρευόταν τη µητέρα του. Ο Οιδίπους όμως που είχε για πραγματικούς γονείς, τους θετούς, νόµιζε ότι η πατρίδα του ήταν η Κόρινθος και εγκατέλειψε το σπίτι του  για να αποφύγει τον καταστροφικό χρησµό. Στη διαδρομή  συνάντησε – χωρίς να το γνωρίζει- τον αληθινό πατέρα του, τον Λάιο πάνω σε άρµα. Ο οδηγός του άρµατος φώναξε στον Οιδίποδα να παραµερίσει αλλά αυτός εξοργίστηκε και τους σκότωσε όλους: Ιδού το θέµα της πατροκτονίας στο µύθο. Στη συνέχεια ο Οιδίπους ήλθε στη Θήβα όπου, µετά τη δολοφονία του Λάιου, βασιλιάς είχε αναλάβει ο Κρέων. Εκει  έλυσε τον γρίφο και γλίτωσε τον τόπο από τη “Σφίγγα” η οποία καταβρόχθιζε όποιον δε µπορούσε να τον λύσει. Ο βασιλιάς της Θήβας Κρέων έχοντας πληγεί από την καταβρόχθιση του γιού του από τη Σφίγγα, διεµήνυσε ότι όποιος λύσει το αίνιγµα θα του παραχωρήσει όχι µόνο τη βασιλεία αλλά και την αδερφή του την Ιοκάστη, τη χήρα του φονευθέντος Λάιου (πρόκειται για τη βιολογική µαµά του Οιδίποδα). ο Οιδίπους λοιπόν παίρνει τη βασιλεία των Θηβών και παντρεύεται την Ιοκάστη αγνοώντας ότι είναι η µητέρα του. Από το γάµο αυτόν γεννήθηκαν δύο αγόρια και δύο κορίτσια . Η αιµοµιξία αυτή επέσυρε την οργή των Θεών µε αποτέλεσµα να πέσει φοβερή πείνα στη Θήβα. Το Μαντείο των ∆ελφών αποκάλυψε ότι η αιτία του κακού ήταν ο φόνος του Λάιου και ως σωτηρία υπέδειξε την απέλαση του ενόχου. Προσπαθώντας ο Οιδίπους ν’ ανακαλύψει τον ένοχο πληροφορήθηκε από το µάντη Τειρεσία το διπλό του έγκληµα της πατροκτονίας και της αιµοµιξίας. Η Ιοκάστη απελπίζεται και αυτοκτονεί απαγχονιζόµενη ενώ ο Οιδίπους βγάζει τα µάτια του και εξορίζεται από τον Κρέοντα και τους γιούς του.  Ο Οιδίπους δε θα βρει την ησυχία παρά στο θάνατο.

    Ο S. Freud χρησιµοποίησε τον µύθο του Οιδίποδα για να δηµιουργήσει ένα σύµβολο και µια µεταφορά.

Είναι φανερή μέσα από το μύθο, η αµφίθυµη επιθυµία του µικρού αγοριού να σκοτώσει τον πατέρα-παράλληλα µε την αγάπη του γι αυτόν- και να έχει τη µητέρα, έτσι ώστε να πραγµατώσει τελικά το όνειρο µιας επανένωσης µε τη µητέρα, από το σώµα της οποίας είχε αποχωριστεί. Πρόκειται εδώ για ασυνείδητες επιθυµίες σε κάθε παιδί οι οποίες όµως συνοδεύονται από άγχος επειδή λογοκρίνονται από το Υπερεγώ. Aναφερόµαστε εδώ στο θετικό οιδιπόδειο σύµπλεγµα κατά το οποίο το αγόρι έχει πάρει το δρόµο της ετεροφυλοφιλίας (διαφορετικά οµιλούµε για αρνητικό οιδιπόδειο όταν το αγόρι καθηλώνεται στην ερωτικοποίηση του οµόφυλου γονιού, δηλαδή του πατέρα).

Κατά τον Αnzieu η ψυχαναλυτική ανακάλυψη χαρακτηρίζεται από ένα βασικό σταθµό : την ανακάλυψη του οιδιπόδειου συµπλέγµατος. Όποιος ανατρέχει στο κείµενο της σοφόκλειας τραγωδίας βλέπει τον συγγραφέα να προσδίδει οικουµενικότητα σ’ αυτές τις επιθυµίες:  πως δεν υπάρχει άνθρωπος επί της γης ο οποίος να µην έχει επιθυμήσει ασυνείδητα τους γονείς του αλλά να μην έχει και ασυνείδητες επιθυμίες θανάτου για αυτούς. Η µυθολογία λοιπόν αποκαλύπτει µε αλογόκριτο τρόπο την αιµοµιξία και τον φόνο, η συμβολική διάσταση των οποίων έχει διευρευνηθεί ιδιαιτέρως απο την ψυχανάλυση . 

Η απαγόρευση της αιμομιξίας προκύπτει ξεκάθαρα μέσα από τον Μύθο του Οιδίποδα και από την Ψυχανάλυση γνωρίζουμε ότι αυτός ο Οιδιπόδιος ευνουχισμός μυεί στην κοινωνική ζωή. Οι λιβιδινικές λοιπόν δυνάμεις του παιδιού για τη ζωή του και τα επιτεύγματά του εκτος της οικογένειας, ελευθερώνονται μόνο όταν οι γονείς απαγορεύουν ριτά στο παιδί την αιμομικτική διάσταση της επιθυμίας του ( Fr. Dolto, 1984).

Τα παιδιά εισέρχονται στο Οιδιπόδειο σύμπλεγμα όταν καταλάβουν ότι ανοίκουν οριστικά σε ένα μόνο φύλο.Πριν τα τρία έτη η σεξουαλικότητα του παιδιού είναι αδιαφοροποίητη δηλαδή δεν έχει το παιδί ξεκαθαρίσει αν είναι αγόρι ή κορίτσι και επιθυμεί και τους δύο γονείς. Στη συνέχεια το παιδί αντιλαμβάνεται τις σωματικές διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα και αρχίζει να διαφοροποιεί τους γονείς και την επιθυμία του (η οποία στην αρχή είναι πάντα αιμομικτική) προς αυτούς.Κατά την περίοδο του οιδιποδείου συμπλέγματος, σε ηλικία έξι ετών, το αγόρι είναι πραγματικά κατώτερο από τον πατέρα του όσον αφορά στην δύναμη αλλά και στα μέσα που διαθέτει για κατάκτηση. Θα πρέπει λοιπόν να το παραδεχτεί εσωτερικά και να εγκαταλείψει τη διαμάχη για το μητρικό αντικείμενο αγάπης. Θα πρέπει δηλαδή “να μετουσιώσει το οιδιπόδειο σύμπλεγμά του”, μας λέει η Φρανσουάζ Ντολτό. Τα αγόρια που ολοκληρώνουν το οιδιπόδειο σύμπλεγμά τους, καταφέρνουν να κρίνουν τον πατέρα τους όπως είναι στην πραγματικότητα, με τα ελαττώματα και τα προτερήματα του, καταφέρνουν δηλαδή να κατακτήσουν μία στάση ισότητας απέναντι στα άτομα του ίδιου φύλου.
Το μικρό κορίτσι γύρω στα τρία παίρνει είδηση ότι δεν έχει πέος. Ζηλεύει και θεωρεί ότι αυτό θα μεγαλώσει, ωστόσο νιώθει αδικημένη και καταλογίζει αυτόν τον «ακρωτηριασμό» στην μητέρα της. Προσπαθεί να βρει αντισταθμίσματά αυτής της έλλειψης για να προσελκύσει την τρυφερότητα των αγαπημένων άλλων, έτσι χρησιμοποιεί ένα μεγάλο μέρος μετουσιωμένης επιθετική λιβιδούς ²για την κατάκτηση των γνώσεων των μεγάλων ( αυτός ίσως είναι ο λόγος που τα κορίτσια έχουν μεγαλύτερη αφράδεια λόγου από τα αγόρια). Το κορίτσι σιγά-σιγά καταλαβαίνει ότι πρέπει να παραιτηθεί από την προσδοκία να αποκτήσει φαλλό. Ούτε η μητέρα της έχει. Τότε στο κορίτσι εμφανίζεται μία τάση να στολίζεται, μία κοκεταρία, με την οποία  αντισταθμίζονται η επένδυση  που υπήρχε στον « φαλλό που δεν έχει» και τα αισθήματα μειονεξίας που έχουν δημιουργηθεί. Αυτή επιθυμία “να αρέσει”, του επιτρέπει να παραιτηθεί από τα φαλλικά προνόμια και το συμφιλιώνει ταυτόχρονα με το αντρικό φύλο. Σε αυτή τη φάση προσπαθεί να κατακτήσει τα αγόρια, τα οποία δεν είναι πια «κακά» και έτσι ξεκινάει η οιδιπόδεια κατάσταση στο κορίτσι.

Κύριο µέληµα του Freud ήταν να πείσει το κοινό του για όλα αυτά. Ο ίδιος υποστήριζε ότι η µυθολογία, µας παρέχει µια οξυδερκή ,στοχαστική µατιά πάνω στις ανθρώπινες επιθυµίες και µάλιστα πάνω στην πολύµορφη παιδική σεξουαλικότητα. Τελικά διαπιστώνουμε ότι με ένα τρόπο, μέσα στην φαντασιακή δραστηριότητα της ανθρωπότητας υπάρχει η ψυχανάλυση προτού ακολουθήσουν τα ερευνητικά δεδομένα του κλινικού υλικού.

Jacques Andre: Η Θηλυκή Καταγωγή της Σεξουαλικότητας, Ικαρος, Αθήνα 2001

Ν. Νικολαίδης: Θεοφαγία, Εστία, Αθήνα 1994

Φρανσουάζ Ντολτό: Ψυχανάλυση Και Παιδιατρική, Καστανιώτης, Αθήνα 1998

Φρανσουάζ Ντολτό: Η Ασυνείδητη Εικόνα του Σώματος, Εστία, Αθήνα 2003

S.Freud: Η Ερμηνεία των Ονείρων, ΕπίκουροςΑθήνα 199

S.Freud: Πέραν της Αρχής της Ηδονής, Επίκουρος, Αθήνα 2001

S.Freud: Η Γυναικεία Σεξουαλικότητα, Νίκας, Αθήνα 2018

¹Το Υπερεγώ συγκροτείται μέσα από τις γονεικές απαγορεύσεις.Το παιδί λόγω της απαγόρευσης, αναγκάζεται να παραιτηθεί από τις οιδιπόδειες επιθυμίες του και εσωτερικεύοντάς αυτήν την απαγόρευση, μπορεί και ταυτίζεται με τους γονείς. 

² Ενορμητική ενέργεια

Ο όρος μεταβίβαση σημαίνει μία διεργασία μέσω της οποίας μετατοπίζονται στο πρόσωπο του ψυχαναλυτή, συναισθήματα, επιθυμίες και σχήματα σχέσεων που είχαν άλλοτε βιωθεί κυρίως με “υπερεπενδεδυμένα” πρόσωπα του παρελθόντος. Η έννοια της μεταβίβασης ανακαλύφθηκε από τον Φρόυντ κατά τη θεραπεία, αλλά η ψυχαναλυτική παρατήρηση τον οδήγησε στη διαπίστωση ότι φαινόμενα μεταβίβασης εμφανίζονται στη ζωή όλων μας με αυθόρμητο τρόπο. Επόμένως κατά τον Φρόυντ, η ψυχανάλυση δεν δημιουργεί μεταβίβαση αλλά ένας βασικός ρόλος της είναι να την “αποκαλύπτει” στη συνείδηση (Φρόυντ, 1909-1910).

Αρχικά ο Φρόυντ απέδωσε στη μεταβίβαση αποκλειστικά τον χαρακτήρα της αντίστασης η οποία εμποδίζει την ανάκληση απωθημένων μνημών και επομένως αποτελεί ένα εμπόδιο στη θεραπεία (Φρόυντ, 1905). Στη συνέχεια όμως η άποψη αυτή τροποποιήθηκε προς μία πιο θετική, αναγνωρίζοντας στη διεργασία της μεταβίβασης ότι συνιστά έναν τρόπο αντιμετώπισης της ιστορίας του αναλυόμενου μέσα από την τωρινή σχέση του με τον αναλυτή. Στον τρόπο δηλαδή που σχετίζεται με τον αναλυτή του ο αναλυόμενος επαναλαμβάνει παλαιότερες σχέσεις με άλλα πρόσωπα (κυρίως με εκείνα των γονέων). Επίσης πολλές φορές οι σχέσεις του παρελθόντος εμφανίζονται όχι μόνο υπό τη μορφή αναμνήσεων αλλά και υπό τη μορφή πράξεων. Είναι αυτό που ονομάζουμε εκδραμάτιση.

Ο Λακάν συνεισφέρει μία άλλη διάκριση στο θέμα της μεταβίβασης. Η μεταβίβαση εκδηλώνεται συχνά μεταφιεσμέμη σε ισχυρά συναισθήματα όπως η αγάπη και το μίσος, η συναισθηματική αυτή ένταση μπορεί να λειτουργήσει ως αντίσταση στην θεραπεία (φαντασιακή διάσταση). Αντιθέτως η επανάληψη[1] της μεταβίβασης που δίνει τη δυνατότητα να αποκαλυφθούν τα σημαίνοντα της ιστορίας του υποκειμένου (συμβολική λειτουργία), βοηθάει τη θεραπεία να προχωρήσει.

Όσον αφορά την ασυνείδητη επίδραση που οι αναλυόμενοι ασκούν στους αναλυτές τους έχει σημασία να πούμε ότι όλοι (και όχι μόνο οι αναλυόμενοι) αναλαμβάνουμε ρόλους από το παιδικό παρελθόν τον άλλων. Αυτό που συμβαίνει κατ” εξαίρεση  στο θεραπευτικό-αναλυτικό πλαίσιο είναι ότι μας επιτρέπει να διακρίνουμε και να αποκαλύψουμε αυτούς τους ρόλους δηλαδή να εξετάσουμε τα ασυνείδητα δυναμικά με μεγαλύτερη λεπτομέρεια.

Η Brennan Pick στο συνέδριο της ΕΨΕ (2010), αναφέρει ότι όταν συναντιούνται δύο άνθρωποι δημιουργούν πάντα μία σχέση. Οι αντιδράσεις λοιπόν του αναλυτή απέναντι στις προβολικές ταυτίσεις του ασθενή είναι αναπόφευκτες. Ο αναλυτής αυτές τις αντιδράσεις οφείλει να τις αναλύει γιατι αλλιώς υπάρχει μεγάλη πιθανότητα να αντιδράσει κ εκείνος περνώντας σε μια πράξη (εκδραματιση). Έτσι αποκτάει μεγάλη σημασία η δυνατότητα του αναλυτή να παλινδρομεί, να συνειδητοποιεί αυτό που συμβαίνει μέσα του, να το αναλύει και επιστρέφοντας να αποφασίσει τί θα μεταφέρει με ζωντάνια στον ασθενή χωρίς όμως να καταφεύγει σε εξομολογήσεις.

Το σύνολο λοιπόν των ασυνείδητων αντιδράσων του ψυχαναλυτή απέναντι στον ασθενή του και συγκεκριμένα απέναντι στην μεταβίβαση του ασθενή, ονομάζεται αντιμεταβίβαση. Ο Φρόυντ μάλιστα επισήμανε ότι “κανένας ψυχαναλυτής δεν μπορεί να πάει πιο μακριά από όσο του επιτρέπουν τα συμπλέγματα και οι εσωτερικές του αντιστάσεις”, πράγμα που σημαίνει βεβαίως ότι ο αναλυτής οφείλει να υποβληθεί σε προσωπική ανάλυση ο ίδιος.

Σύμφωνα με τον Winnicott (1947) η αντιμεταβίβαση είναι μία χρήσιμη πηγή πληροφοριών για το τί διαδραματίζεται σε διυποκειμενικό επίπεδο και επομένως την θεωρεί σημαντικό εργαλείο της κλινικής δουλειάς. Εντοπίζει δύο είδη αντιμεταβίβασης: Το ένα είναι μία παθολογική απάντηση εκ μέρους του αναλυτή (που προφανώς δεν βοηθάει την ανάλυση) και το άλλο περιγράφεται σαν “η αγάπη και το μίσος του αναλυτή» ως αντίδραση στην πραγματική προσωπικότητα και συμπεριφορά του ασθενούς.

Ο Giuseppe Scariati μιλώντας στο συνέδριο της ΕΨΕ(2011) αναρωτιέται: Ποιός αναλυτής δεν έχει νιώσει τουλάχιστον για μια μέρα, την ανικανότητα να ακούσει τους ασθενείς του, την ανικανότητα να δώσει μορφή στις προβολές τους και ταυτοχρόνως να μην έχει νιώσει ένα κατακλυσμιαίο και αυτόματο άγχος;

Εάν αυτές οι καταστάσεις από παροδικές γίνουν πιο μόνιμες, ο αναλυτής πρέπει να βοηθηθεί από την διαδικασία της εποπτεία αλλα και της δικής του προσωπικής ψυχανάλυσης. 

Για να δούμε τώρα δύο παραδείγματα για το πως λειτουργεί η μεταβίβαση σε μια κλινική δουλειά στη σχέση μεταξύ θεραπευτή και ασθενή.

Ο Βίκτωρας είναι ένας έφηβος που έρχεται για ψυχοθεραπεία με μία συστολή. Έχει ανάγκη να μιλήσει για αυτά που τον δυσκολεύουν όμως δεν ξέρει πως να τα βάλει σε λόγια. Νιώθει ότι γονείς του δεν τον ακούνε πραγματικά. Ότι ο καθένας είναι πολύ απασχολημένος με δικά του θέματα και δεν μπορεί να επικεντρωθεί στις ανάγκες του Βίκτωρα. Καθώς προσπαθεί να μου μιλήσει γι” αυτό μπερδεύει την συζήτηση και δημιουργεί σύγχυση. Προσπαθώ πολύ να κρατήσω το νήμα της κουβέντας αλλά είναι αδύνατο. Νιώθω ότι ο Βίκτωρας προκάλεσε να μην μπορώ και εγώ να τον ακούσω όπως ίσως φαντάζεται ότι δεν μπορούν να τον ακούσουν οι γονείς του.

Η κυρία Χ είναι μία νεαρή γυναίκα η οποία υποφέρει από ένα διάχυτο άγχος. Στην παιδική της ηλικία έχει υποστει παραμέληση. Δεν της έχει δοθεί το θετικό “καθρέπτισμα” από τους γονείς. Με τη μητέρα της είχε μια πολύ κοντινή σχέση η οποία όμως ηταν φτωχή σε ψυχικό επίπεδο, πράγμα που σχετιζόταν με την αδυναμία της μητέρας της να επεξεργαστεί τα μηνύματα του παιδιού της. Η κυρία Χ ήταν ναρκισσιστικά εύθραυστη, με δυσκολία να οριοθετήσει και να προβλέψει τα πράγματα. Αυτό την έκανε να θέλει να γαντζώνεται απάνω στους άλλους αλλά και επάνω σε εμένα, όπως ήταν  γαντζωμένη  επάνω της, η μητέρα της.

Πολλές φορές μετά τις συνεδρίες μας ένιωθα και εγώ ενα άγχος αδιεξόδου (σαν αυτό της ασθενούς μου) και ότι έπρεπε  να κάνω κάτι γρήγορα για να αλλάξουν τα πράγματα για εκείνη (όπως με απόγνωση εκείνη ζητούσε). Χρειαζόταν να αναλύσω αυτήν την  ένταση που μου ειχε μεταφερθεί μέσα από τη μεταβίβαση και εγώ βέβαια την είχα εισπράξει, για να μπορέσω να επιστρέψω κάτι από αυτή την εμπειρία πίσω στην ασθενή μου.

Η συνειδητοποίηση του άγχους αυτού και από πού προέρχεται βοήθησε την θεραπεία να προχωρήσει και την κυρία Χ να αρχίσει να επεξεργάζεται στη θεραπεία μέσα απο αντιστασεις και εκδραματίσεις τη σχέση με τη μητέρα της και τα συναισθήματα της γι αυτήν.

Βιβλιογραφία

J. Laplanche & J.B. Pontalis, “Λεξικό της Ψυχανάλυσης”, Κέρδος 1986.

Ψυχαναλυτικό περιοδικό «ΕκΤωνΥστέρων», Εξάντας, 2001.

D.Evans, “Εισαγωγικό λεξικό της Λακανικής Ψυχανάλυσης”, Ελληνικά Γράμματα 2005.

Ράκερ, «Μεταβίβαση και Αντιμεταβίβαση», Καστανιώτης,2007.

Σ.Φρόϋντ, » Εισαγωγή στην Ψυχανάλυση», Επίκουρος, 1996.

[1] Με την έννοια της επανάληψης εννοούμε ότι η μεταβίβαση αποτελεί ένα είδος επανάληψης στο παρόν Ψυχικών καταστάσεων, δηλαδή ένα τρόπο αναβίωσης στο παρόν ξεχασμένων ασυνείδητων ψυχικών στάσεων.

Η εφηβεία είναι μια κρίση στη δική μας κουλτούρα και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η σεξουαλική ωρίμανση δε συνοδεύεται από μία ανάλογη ψυχική ωρίμανση. Για να οδηγηθεί ο έφηβος προς την ψυχική ενηλικίωση γίνεται σημαντικό να εγκαταλειφθούν οι γονείς ως πρωταρχικά αντικείμενα αγάπης. Αυτό αποτελεί ίσως την πιο οδυνηρή αλλά  συγχρόνως και αναγκαία  προϋπόθεση για να προχωρήσει και να ολοκληρωθεί το στάδιο της εφηβείας.

Καθώς το σώμα του εφήβου αλλάζει και επέρχεται η σεξουαλική ωρίμανση, δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει την “αγνότητα” των σχέσεων που είχε με τους γονείς του στην παιδική ηλικία. Ο έφηβος πρέπει να “αποχωριστεί” τους γονείς του με το να “διαφοροποιηθεί” από εκείνους. Μέσα από την ανάγκη του αποχωρισμού, αναζητά να δοκιμάσει τα “οριά” του υιοθετώντας για παράδειγμα προκλητικές συμπεριφορές ή εναντιωνόμενος  στις γονεϊκές απαγορεύσεις.

Ο Winnicott θεωρεί ότι το να μεγαλώνει κανείς είναι μία επιθετική πράξη, διότι στην ιστορία κάθε εφήβου χρειάζεται να υπάρξει ένας συμβολικός φόνος, ο φόνος των γονιών. Λέμε “συμβολικός” διότι  αναφερόμαστε στο φόνο των γονεϊκών μορφοειδώλων δηλαδή στις γονεϊκές  αναπαραστάσεις που έχουν δημιουργηθεί ήδη από την παιδική ηλικία και στη συνέχεια έχουν εσωτερικευτεί.

Η οριστική λοιπόν “συμβολική” εγκατάλειψη αυτών των πρώτων αντικειμένων αγάπης δηλαδή της μητέρας και του πατέρα δημιουργεί ένα πένθος στον έφηβο, το οποίο όμως είναι απαραίτητο για τη φυσιολογική εξέλιξή του. Μόνο όταν καταρρεύσουν επιτυχώς αυτές οι παιδικές γονεϊκές  αναπαραστάσεις, θα αρχίσει μια διεργασία προς την κατεύθυνση της αναζήτησης σχέσεων εκτός της πατρικής οικογένειας, οι οποίες έχουν πιθανότητες να επιζήσουν. Φυσικά όλο αυτό που περιγράφουμε δεν είναι μια εύκολη διαδικασία. Όσο οι  γονεϊκές  αναπαραστάσεις υπήρχαν παντοδύναμες, το παιδί έπαιρνε από αυτές ικανοποίηση και σιγουριά. Η στιγμή όμως της απόρριψης είναι μία απώλεια για τον έφηβο που πλήττει και την σιγουριά απέναντι στον εαυτό του.

Οι γονείς πολλές φορές στην προσπάθειά τους να είναι κοντά στα παιδιά τους, γίνονται “συνένοχοι” και επιδιώκουν μία έντονη εγγύτητα η οποία τελικά δεν βοηθάει τους εφήβους να διαφοροποιηθούν και συνεπώς να αυτονομηθούν. Αυτό συμβαίνει όταν ασυναίσθητα ταυτίζονται με τον έφηβο, επιθυμώντας να διατηρήσουν τη ψευδαίσθηση της νεότητάς τους και τη συνέχιση της δικής τους εφηβείας. Στον αντίποδα βρίσκεται η δυσκαμψία και η συστηματική εχθρότητα όπου επίσης δυσκολεύουν τους εφήβους να συγκρουστούν. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, οι γονείς είναι σημαντικό να μην εγκαταλείψουν τις πεποιθήσεις τους αλλά όταν τις μοιράζονται με τα παιδιά τους να έχουν κατά νου ότι σε κάποια φάση της εξέλιξής του ο έφηβος δεν μπορεί να δεχτεί τις ιδέες τους. Έχει όμως ανάγκη να γνωρίζει αυτές τις ιδέες και απόψεις που υποστηρίζουν οι γονείς του, ώστε να μπορέσει και ο ίδιος (ίσως και διαφοροποιούμενος) να διαμορφώσει τη δική του σκέψη.

Τέλος ας μην ξεχνάμε ότι ο έφηβος ακόμα και αν διεκδικεί την ανεξαρτησία του και προκαλεί τους γονείς του να απαντήσουν “βγάλε τα λοιπόν πέρα μόνος σου!”, έχει ανάγκη από προστασία και υποστήριξη, σε μια περίοδο που είναι ακόμα περίοδος ανάπτυξης, έστω και αν δεν αναγνωρίζεται σαφώς ως τέτοια όπως η παιδική ηλικία. Αν οι γονείς παραιτηθούν από αυτήν την ευθύνη, οι έφηβοι πρέπει να κάνουν ένα άλμα προς τα εμπρός για να φτάσουν σε μια απατηλή ωριμότητα, αλλά έτσι θα χάσουν το μεγαλύτερό τους πλεονέκτημα : την ελευθερία να έχουν ιδέες και να ενεργούν αυθόρμητα.

Mια ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία μπορεί να αποβεί πολύ βοηθητική για να αντιμετωπιστούν δυσκολίες στη ζωή των εφήβων και στη σχέση τους με τους γονείς. Σε πολλές περιπτώσεις όμως οι ίδιοι γονείς που ωθούν τον έφηβο για θεραπεία προκειμένου να εκφράσει τα προβλήματά του, ακόμα και τα πολύ βαθιά, είναι αυτοί που τελικά σαμποτάρουν τη θεραπεία του. Αυτό μπορεί να συμβεί γιατί καταρχήν δεν εμπιστεύονται το παιδί τους, επομένως και ούτε τον θεραπευτή στον οποίο το παιδί έχει βρει ένα δικό του χώρο να μιλήσει. Συνεπώς επιδιώκουν να έχουν “κρυφή” επικοινωνία με τον θεραπευτή προκειμένου (όπως θεωρούν) να διαχειριστούν τις δυσκολίες του παιδιού τους. Θα ήταν καταστροφή της θεραπείας και της εμπιστοσύνης που χρειάζεται να υπάρχει στη σχέση με έναν έφηβο εάν ο θεραπευτής γίνει “συνένοχος” της ανάγκης αυτής των γονιών να παραβιάσουν και να εισβάλλουν σε αυτόν τον ιδιωτικό χώρο της θεραπείας που ο έφηβος πασχίζει να χτίσει ως κάτι δικό του, με τη διαθεσιμότητα του θεραπευτή. Ο θεραπευτής δεν χρειάζεται να δώσει καμία εκπαιδευτική συμβουλή στους γονείς. Ο ρόλος του έγκειται στο να επιτρέψει στο παιδί να καταλάβει τον εαυτό του και να χρησιμοποιήσει προς όφελός του, τις εντάσεις που αντιμετωπίζει.

Σε άλλες περιπτώσεις οι γονείς σαμποτάρουν τη θεραπεία με το να κατηγορούν και να προσπαθούν να υποβιβάσουν τον θεραπευτή στα μάτια του εφήβου. Έτσι όμως αυτό που καταφέρνουν είναι να πλήττουν την αυτοπεποίθηση του εφήβου ο οποίος έχει επενδύσει τη θεραπεία του ως κάτι δικό του. Η Francoise Dolto μας μιλάει για τις ενοχές που δημιουργούν οι γονείς στον έφηβο επειδή είχε ανάγκη από ένα άλλο άτομο εκτός από τον πατέρα και τη μητέρα. Επίσης νιώθουν έξω από τα νερά τους εάν το παιδί τους αρχίσει να απελευθερώνεται από την παιδική του εξάρτηση προς αυτούς και στην προσπάθεια αυτή γίνει πιο επιθετικό. Δυστυχώς οι γονείς ζηλεύουν, μας λέει η Dolto, εάν όμως αυτή η ζήλια και η έλλειψη εμπιστοσύνης οδηγήσει στην καταστροφή της θεραπείας, τότε τα πράγματα για τον έφηβο προμηνύονται πολύ δύσκολα.

Βιβλιογραφία

Αλαίν Μπρακονιέ & Ντανιέλ Μαρτσελί. Τα Χίλια Πρόσωπα της Εφηβείας, Αθήνα 2002

Francoise Dolto, Μεγαλώνοντας Σωστά το Παιδί σας ( τόμος 2), Αθήνα 1993

Cole, Michel & Cole Sheila R. H Ανάπτυξη των Παιδιών- Εφηβεία, Αθήνα 2002

Francoise Dolto, Ψυχανάλυση και Παιδιατρική, Αθήνα 2000

Winnicott D. Το Παιδί, η Οικογένεια και ο Εξωτερικός Κόσμος, Αθήνα 1976

Το παιχνίδι και ο πολιτισμός συνδέουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Η πολιτιστική εμπειρία αρχίζει με την δημιουργική ζωή πoυ πρωτοεκδηλώνεται στο παιχνίδι. Για να υπάρξει όμως το παιχνίδι πρέπει να υπάρξει αυτός ο ενδιάμεσος χώρος για τον οποίο έχει μιλήσει ο Donald Winnicott.
Η μητέρα προσαρμόζεται στις ανάγκες του βρέφους ή του παιδιού της και αυτή η προσαρμογή δημιουργεί στο παιδί την πεποίθηση ότι η μητέρα είναι αξιόπιστη και συνεπώς ότι και οι άλλοι άνθρωποι θα είναι αξιόπιστοι. Στην αρχή αναπτύσσεται μία ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης, όταν η μητέρα μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε να εξαρτηθεί το βρέφος από εκείνη, για παράδειγμα με το θηλασμό. Αυτές οι εμπειρίες δημιουργούν στο βρέφος μια αίσθηση παντοδυναμίας την οποία έχει ανάγκη σε αυτήν την αρχική φάση της ζωής τους.  Στα παιδιά που δεν είχαν ποτέ την εμπειρία αυτών των πρώτων ψυχικών εξερευνήσεων (ίσως γιατί η μητέρα τους σε αυτήν την πρώιμη περίοδο δεν ήταν ψυχικά διαθέσιμη) υπάρχουν κενά στην αναπαράσταση του προλεκτικού σύμπαντός τους.
Η εμπιστοσύνη στην μητέρα είναι που δημιουργεί μια δυνατότητα για παιχνίδι απ” όπου ξεπηδάει η έννοια του μαγικού που προέρχεται από την αίσθηση παντοδυναμίας του βρέφους (D.Winnicott, 1971).

Αυτός ο ενδιάμεσος χώρος λοιπόν που ψυχικά αναπτύσσεται μεταξύ της μητέρας και του βρέφους,  στη συνέχεια γίνεται χώρος χωρισμού: το βρέφος αρχίζει να αντιλαμβάνεται τη μητέρα σαν «μη εγώ», δηλαδή σαν κάτι ξεχωριστό από εκείνο. Άρα αρχίζει να καταλαβαίνει ότι υπάρχουν αντικείμενα και φαινόμενα έξω από τον παντοδύναμο έλεγχο του. Αν λοιπόν υπάρξουν ερεθίσματα, το βρέφος ή το παιδί αρχίζει να ζει δημιουργικά και να χρησιμοποιεί πραγματικά αντικείμενα (εκτός της μητέρας).  Συνεπώς η περιοχή χωρισμού αποτελεί τον χώρο όπου το βρέφος, το παιδί, ο έφηβος ή ο ενήλικας μπορεί δημιουργικά να γεμίσει με παιχνίδι που με τον καιρό γίνεται η απόλαυση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Γίνεται λοιπόν ξεκάθαρο ότι για να υπάρξει δυνατότητα για πολιτιστική εμπειρία θα πρέπει να έχει υπάρξει αυτός ο χώρος και ο χρόνος όπου η μητέρα που μέχρι τότε προσαρμοζόταν απόλυτα στις ανάγκες του βρέφους της από αγάπη θα αρχίσει να μειώνει τον βαθμό της προσαρμογής τόσο λόγω της δικής της απεμπλοκής από έναν υψηλό βαθμό ταύτισης με το βρέφος της όσο και γιατί αντιλαμβάνεται την καινούργια ανάγκη του βρέφους να είναι αυτή πια ένα ξεχωριστό φαινόμενο (D.winnicott, 1956, 1971).

Η αρκετά καλή λοιπόν μητρική φροντίδα επιτρέπει αρχικά στο βρέφος να έχει την αυταπάτη λόγω της παντοδυναμίας του, ότι αυτό που δημιουργεί, υπάρχει πραγματικά. Στη συνέχεια η αρκετά καλή μητρική φροντίδα πρέπει να διαλύσει την αυταπάτη αυτή για να μπορέσει το παιδί να αναπτυχθεί ψυχικά.  Πιο συγκεκριμένα, καθώς το βρέφος μεγαλώνει επέρχεται η διεργασία διάλυσης της αυταπάτης· εφόσον το παιδί δε νιώθει πια συγχωνευμένο με τη μητέρα και αντιλαμβάνεται ότι δεν ελέγχει τα φαινόμενα που το περιβάλλουν. Σε αυτό  το φαινόμενο της αυταπάτης βασίζεται η μύηση στην εμπειρία, που είναι απαραίτητη για το παιδί.
Η αποδοχή όμως, αυτή της πραγματικότητας δεν ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως. Υπάρχει πάντα δηλαδή μία πίεση προς την κατεύθυνση της σύνδεσης της εξωτερικής (αυτά που συμβαίνουν έξω από εμάς) με την εσωτερική (ψυχική) πραγματικότητα. Έτσι λοιπόν δημιουργείται η ενδιάμεση (μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας) περιοχή της εμπειρίας.
Όταν το παιδί παίζει βρίσκεται σε αυτή την περιοχή και έτσι χάνεται μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας με σκοπό να ανακουφιστεί από την πίεση που δημιουργεί η αποδοχή της πραγματικότητας. Μέσα από το παιχνίδι δημιουργεί ένα φανταστικό κόσμο σε μία προσπάθεια να κατανοήσει τον πραγματικό του κόσμο.
Τι γίνεται όμως με τον ενήλικα;  και ο ενήλικας «παίζει» σε αυτή την ενδιάμεση περιοχή με τις τέχνες, τη θρησκεία, το δημιουργικό επιστημονικό έργο.

Ο Freud μας λέει: «Η πλέον προσφιλής και εντατική απασχόληση του παιδιού είναι το παιχνίδι, ίσως μπορούμε να πούμε ότι κάθε παιδί, όταν παίζει, συμπεριφέρεται σαν ποιητής, καθώς φτιάχνει τον δικό του κόσμο. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν παίρνει αυτό τον κόσμο στα σοβαρά, αντιθέτως αντιμετωπίζει το παιχνίδι του με απόλυτη σοβαρότητα και αναλώνει σε αυτό μεγάλα ποσά συναισθήματος. Το παιδί, παρόλη τη συναισθηματική επένδυση, ξέρει πολύ καλά να διαχωρίζει τον κόσμο του παιχνιδιού από την πραγματικότητα, και του αρέσει να συνδέει τα φανταστικά αντικείμενα και τις συνθήκες που επινοεί με απτά και ορατά αντικείμενα του πραγματικού κόσμου.» (Freud, 1907)

Αν σκεφτούμε λοιπόν τις τέχνες βλέπουμε ξεκάθαρα την ανάγκη του ενήλικα να επαναλάβει, με οδηγό το συναίσθημα, αυτή την κατασκευή φανταστικών κόσμων που όμως αντιμετωπίζει με μεγάλη σοβαρότητα και διαχωρίζει από την πραγματικότητα. Η ανικανότητα για φαντασία σημαίνει αποκλεισμό από την ανθρώπινη κουλτούρα. Στην ίδια λογική ο Vandenberg (1986) αναφέρει ότι το να είναι κανείς άνθρωπος και να ζει με τρόπο που έχει νόημα μέσα στον πολιτισμό του, απαιτεί να ζει μέσα σε ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο και αφηρημένο σύστημα, το οποίο είναι σε μεγάλο βαθμό φανταστικό.

Καθώς ο άνθρωπος μεγαλώνει παύει όμως να παίζει, παραιτείται φαινομενικά από την ηδονή που αντλούσε από το παιχνίδι. «Ωστόσο όποιος γνωρίζει την ψυχική ζωή του ανθρώπου, ξέρει ότι δεν υπάρχει κάτι πιο δύσκολο από το να παραιτηθεί κανείς από μια ηδονή από τη στιγμή που την έχει γνωρίσει. Στην ουσία λοιπόν δεν μπορούμε να παραιτηθούμε από τίποτα απλώς ανταλλάσσουμε το ένα με το άλλο και ότι μοιάζει να συνιστά παραίτηση είναι στην πραγματικότητα ένα υποκατάστατο.» (Freud, 1907)
Έτσι ο άνθρωπος που ενηλικιώνεται και παύει να παίζει δεν εγκαταλείπει τίποτα άλλο παρά τη σύνδεση με τα πραγματικά αντικείμενα• αντί να παίζει φαντασιώνεται, ονειροπολεί για να  καταλήξει στην τέχνη και την απόλαυση που αυτή προσφέρει.

Sigmund Freud (1907) Ο Ποιητής και η Φαντασίωση. Πλέθρον, 2011

Donald Winiccott (1971) Το Παιδί, το Παιχνίδι και η Πραγματικότητα. Καστανιώτης, 2000

Donald Winiccott (1958) Από την Παιδοψυχιατρική στην Ψυχανάλυση. Καστανιώτης, 2002

Ann Cattanach (1994) Θεραπεία μέσω του Παιχνιδιού. Σαββάλας, 2003

H εφηβεία στις μέρες μας έχει παραταθεί, με αποτέλεσμα να βλέπουμε πολλά χαρακτηριστικά της ψυχικής πραγματικότητας της εφηβείας στους νέους ενήλικες, οι οποίοι δυσκολεύονται έντονα να διαφοροποιηθούν από τους γονείς τους.

Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια της εφηβείας οι γονείς απo-εξιδανικεύονται από τους εφήβους και κατά συνέπεια οι γονείς πενθούν για την απώλεια του γονεϊκού τους ρόλου και των ικανοποιήσεων που τους πρόσφερε η εξάρτηση των παιδιών από το πρόσωπό τους. Όσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία των γονέων να δεχτούν το γεγονός ότι απο-εξιδανικεύονται από τους εφήβους, τόσο πιο επώδυνη και χρονοβόρα θα είναι για τους τελευταίους η διεργασία της ατομικοποίησης και της αυτονομίας.

Και οι έφηβοι όμως δυσκολεύονται να απομακρυνθούν ψυχικά από τους γονείς και πολλές φορές τους προκαλούν με τη στάση τους. Ο Winnicott (1965) θεωρεί ότι με την αντιδραστικότητα αυτή, οι έφηβοι δηλώνουν με ένα ιδιότυπο τρόπο ότι έχουν απόλυτη ανάγκη από τη συμπαράσταση και τη βοήθεια των γονέων. Τους είναι άλλωστε απαραίτητο να μεγαλώνουν σε ένα σταθερό πλαίσιο που δεν καταλύεται από την επιθετικότητά τους.

Η ανάγκη για ψυχική απομάκρυνση από τους γονείς γίνεται ακόμα μεγαλύτερη στους νεαρούς ενήλικες, οι οποίοι για να μπορέσουν να αναλάβουν ψυχικά και να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, χρειάζεται να πάρουν μια ψυχική απόσταση από τους γονείς. Είναι πολύ συχνό φαινόμενο όταν δυσκολεύονται να πάρουν αυτή την απόσταση και αυτό δεν μπορούν να το επεξεργαστούν με τη σκέψη ή με κάποια άλλη ψυχική διεργασία, να εμφανίζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα (κρίσεις πανικού, δερματικές και εντερικές διαταραχές κλπ).

Πιο συγκεκριμένα, όταν είναι περιορισμένη η φαντασιωτική λειτουργία και η ονειρική σκέψη, οδηγούμαστε στην ανικανότητα του ασυνειδήτου να αναδυθεί μέσω των αναπαραστάσεων. Οι λιβιδινικές και οι επιθετικές ενορμήσεις δεν βρίσκουν διέξοδο μέσω του ψυχισμού και έτσι διοχετεύονται στο σώμα και το σώμα νοσεί.

Όταν οι γονείς είναι συναισθηματικά κοντά στους εφήβους και έχουν την ικανότητα να αντέξουν και να «σηκώσουν» την επιθετικότητα και όλα τα αρνητικά συναισθήματα που προβάλλουν οι έφηβοι επάνω τους, χωρίς να καταρρέουν ή να τους ανταγωνίζονται και χωρίς να νιώθουν ότι θα χαθούν αν το παιδί τους δεν ασχολείται μαζί τους, τότε επιτρέπουν στα παιδιά τους να τους απομυθοποιήσουν και να διαφοροποιηθούν από αυτούς.

Οι έφηβοι αυτοί εξελίσσονται σε νεαρούς ενήλικες οι οποίοι δεν «χάνονται» στα αδιέξοδα των γονιών τους. Σε αντίθετη περίπτωση, είναι πολύ πιθανό η ψυχική σύγκρουση που νιώθει ο νεαρός ενήλικας την οποία δεν μπορεί να συμβολοποιήσει -γιατί η ψυχική του ζωή είναι φτωχή και επομένως ανεπαρκής- να οδηγήσει σε σωματικές διαταραχές. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επικράτηση των αποδιοργανωτικών κινήσεων επί των κινήσεων εξέλιξης, έχει ως αποτέλεσμα την επαναφορά της σωματοψυχικής οντότητας του νέου ανθρώπου σε προηγούμενα στάδια εξέλιξης των δομών και των λειτουργιών της.

Πιο συγκεκριμένα, όταν υπάρχει κατάθλιψη ή η υπερφόρτωση διέγερσης από τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και ο ψυχισμός δεν μπορεί να επεξεργαστεί τις εσωτερικές διεγέρσεις, τα άγχη που  απορρέουν από αυτό παραπέμπουν στο αρχαϊκό άγχος του βρέφους όταν εξαφανίζεται η μητέρα του. Σε αυτές τις περιπτώσεις φαίνεται ότι ενεργοποιείται ένα μεγάλο φάσμα ψυχοσωματικής παθολογίας. Μέσα από την κλινική εμπειρία παρατηρούμε στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες με ψυχοσωματική παθολογία, ότι προϋπήρχε από τα πολύ πρώιμα  χρόνια της ζωής τους ένα άγχος -το οποίο είναι πλέον ασυνείδητο καθώς έχει απωθηθεί- διότι δεν ένιωσαν επαρκώς ασφαλείς στο δεσμό με τη μητέρα τους.

Το άγχος αυτό σε ορισμένες περιπτώσεις αποδιοργανώνει αρκετά το νεαρό άτομο, το οποίο από μόνο του δεν μπορεί να αναγνωρίσει το αίτιο ή το συμβολικό του περιεχόμενο, εφόσον αυτά είναι ασυνείδητα. Ως εκ τούτου είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνει ψυχοθεραπευτική βοήθεια για να αναγνωρίσει και να καταλάβει το νόημα των συμπτωμάτων του, γιατί η ιατρική θεραπεία, αν και σε πολλές περιπτώσεις απαραίτητη, συνήθως δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Βιβλιογραφία

Kreisler L. (1994). Η ψυχοσωματική του παιδιού. Χατζηνικολή : Αθήνα.

Kreisler L. (2001). Η σύγχρονη ψυχοσωματική του βρέφους και του παιδιού. Καστανιώτης : Αθήνα.

Winnicott D.W. (1969). De la Pédiatrie à la psychanalyse. Payot : Paris.

* Αναδημοσίευση από το lapsus

Ανορεξία: θεληματικός περιορισμός τροφής λόγω ενός έντονου φόβου από το άτομο μήπως παχύνει.

Βουλιμία: επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας, στη διάρκεια των οποίων το άτομο νιώθει ότι δεν μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του, ώστε να σταματήσει να τρώει.

Σημαντική εξέλιξη σημειώθηκε σχετικά με την αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών λόγω της αυξανόμενης σημασίας που αποδίδεται από τη διαγνωστική κιόλας φάση σε ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά. Ιδιαίτερα στα παιδιά γίνεται φανερό μέσα από την κλινική εμπειρία πόσο ενσωματώνεται στην παθολογική συμπεριφορά του παιδιού η δυναμική των σχέσεων της οικογένειας η οποία και πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη στη θεραπεία. Φυσικά με αυτό το άρθρο δεν θα εξαντλήσουμε το θέμα των διατροφικών διαταραχών το οποίο είναι πολύ ευρύ και με πολυάριθμες ψυχολογικές διαστάσεις.

«Όταν τρώω, το κάνω για να αποκτήσω μια αίσθηση», «χρειάζομαι να νιώσω κάτι εκείνη τη στιγμή και τρώω για να νιώσω τη γεύση», αναφέρουν μία νεαρή γυναίκα και ένας νεαρός άντρας μιλώντας για τα βουλιμικά τους επεισόδια. «Δεν μου αρέσει, καταβροχθίζω ενώ δεν έχω ανάγκη το φαί», «επειδή δεν μπορώ να απολαύσω τη ζωή τρώω, έχω ανάγκη αυτήν τη χειροπιαστή αίσθηση».

Οι παραπάνω φράσεις αναφέρονται από θεραπευόμενους στην προσπάθειά τους να εξηγήσουν τι είναι αυτό που τους ωθεί στην βουλιμία. Πώς λοιπόν έχουμε φτάσει σε αυτές τις δυσκολίες;

Όταν η μητέρα βρίσκεται σε σύγχυση με τις ανάγκες του παιδιού και δεν μπορεί να νοηματοδοτήσει τα σήματα που παίρνει από εκείνο, τότε το παιδί χάνει την απόλαυση που παίρνει από τα πράγματα. Για παράδειγμα το παιδί χρειάζεται το θηλασμό για να ζήσει αλλά και για να απολαύσει. Εάν η μητέρα δεν μπορεί να επενδύσει και να βάλει την ενέργειά της σε αυτήν την αλληλεπίδραση με το μωρό της, τότε το μωρό χάνει την ικανοποίηση για τη θρέψη και του μένει μόνο η κάλυψη της βιολογικής ανάγκης. Οπότε αποσυνδέεται η ανάγκη για τροφή από την απόλαυση και έτσι ως ενήλικας πια μπορεί να τρώει χωρίς όμως να απολαμβάνει. Τελικά η σχέση αυτή με το φαί ακολουθεί το άτομο και στις υπόλοιπες σχέσεις της ζωής του εφόσον δεν μπορεί να απολαύσει τα πράγματα πλήρως γιατί κάθε στιγμή απόλαυσης είναι σαν να «δηλητηριάζεται» και επομένως η ευχαρίστηση στη ζωή είναι σαν να είναι συνδεδεμένη άρρηκτα με τη δυσαρέσκεια.

Σε άλλες περιπτώσεις η μητέρα έχει την τάση να αντιμετωπίζει την οποιαδήποτε συναισθηματική ανάγκη του παιδιού άμεσα με χορήγηση τροφής. Το παιδί έτσι δεν προλαβαίνει να βρει τον απαραίτητο χρόνο αλλά και ψυχικό χώρο όπου θα φανταστεί αυτό που θέλει και χρειάζεται. Αντίστοιχα ως ενήλικας είναι μαθημένος να εκτονώνει το άγχος με τη λήψη τροφής επειδή δεν μπορεί να καταφύγει σε φανταστικές ή συμβολικές φαντασιώσεις.

«Όταν θύμωνα το θεωρούσα πολύ κακό», «οι γονείς μου δεν τσακώνονταν ποτέ» αναφέρει ένα κορίτσι με ανορεξία.

Φαίνεται από την ιστορία της οικογένειας ότι η επιθετικότητα δεν συμπεριλαμβάνεται καθόλου στο φάσμα της έκφρασης των σχέσεων.

Στην ανορεξία οδηγεί η επιθυμία των γονιών το παιδί να είναι τέλειο. Τότε γίνεται μια αντιστροφή αιτήματος: ο γονιός ζητάει από το παιδί, αντί να ζητάει το παιδί από το γονιό, αλλά τότε το παιδί δεν μπορεί να νιώσει ότι υπάρχει αν δεν ικανοποιεί τις επιθυμίες των γονιών.

Τελικά αναπτύσσονται αισθήματα ανεπάρκειας, όπως παρατηρούμε από την κλινική εμπειρία: «Νιώθω άχρηστη και ανίκανη, φοβάμαι ότι δεν θα τα καταφέρω». Οι έφηβοι ή νεαροί ενήλικες καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας για να καταπολεμήσουν αυτά τα συναισθήματα και να προσεγγίσουν τη φυσιολογικότητα αλλά και την τελειομανία. Άλλωστε όπως υπογράμμισε και ο Decourt, τα αισθήματα ανεπάρκειας, ανικανότητας και κενού που παρατηρούμε στην ψυχογενή ανορεξία συνδέονται με το φόβο ότι δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της μητέρας, τον οποίο οι έφηβοι ή νεαροί ενήλικες έχουν διαισθανθεί από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους και ιδιαίτερα όσον αφορά στον εκπαιδευτικό τομέα παρ’ όλες τις καλές τους επιδόσεις.

Φυσικά το πιο δύσκολο λόγω της σημασίας του για έναν νέο άνθρωπο με αυτές τις αδυναμίες, είναι οι σχέσεις με τους άλλους. Σύμφωνα με τον J.-L. Venissé, υπάρχει μια προοδευτική αναδίπλωση του ανόρεκτου ή βουλιμικού ανθρώπου στον εαυτό του ως απόρροια της συναισθηματικής αναστολής και δυσκολίας να βρει μια ικανοποιητική απόσταση στις σχέσεις με τους άλλους. Για παράδειγμα, πολλές φορές ακούμε από τους θεραπευόμενους: «Nιώθω σαν να είμαι λίγο έξω από τα πράγματα και να τα παρακολουθώ από μακριά» ή «επηρεάζομαι πολύ από τους άλλους, είμαι πολύ ευαίσθητος στη γνώμη ή την κριτική τους».

Είναι σημαντικό να υπάρξει ψυχοθεραπευτική βοήθεια, ιδιαίτερα στους νέους που βασανίζονται από διατροφικές διαταραχές διότι το ψυχολογικό υπόβαθρο που αυτές προϋποθέτουν (φυσικά ο κάθε ένας έχει τη δική του προσωπική ιστορία) ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της ζωής, εμποδίζει την εξέλιξη και δημιουργεί ένα βίωμα απομόνωσης στους ανθρώπους αυτούς που νιώθουν τον εαυτό τους οδυνηρά διαφορετικό από τους άλλους.

Βιβλιογραφία

Bruch H., «Τα μάτια και η κοιλιά» (Les yeux et le ventre), Paris, Payot, 1975.

Venissé J.L., «Η Ψυχογενής Ανορεξία» (L’anorexie mentale), Αθήνα, Χατζηνικολή, 1987.

Μπούρα Μ., «Τρώει Τίποτα», Αθήνα, Εξάντας, 2004.

* Αναδημοσίευση από το lapsus.

Οι οικονομικές κρίσεις πάντα συνδέονται με κρίση και στην κοινωνία. Όλα είναι τόσο ρευστά και παράλογα γύρω μας που νιώθουμε σαν να μην έχουμε από πού να κρατηθούμε. Στο ψυχισμό του ανθρώπου, από την πρώτη φάση της ζωής του ακόμα, είναι απαραίτητο για μια ομαλή συναισθηματική ανάπτυξη και εξέλιξη, να έχει κρατήματα: δηλαδή σταθερά μηνύματα που παίρνει από το περιβάλλον του τα οποία συγκροτούν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο μπορεί να νιώσει ασφάλεια. Έτσι αναπτύσσεται το παιδί σε έναν συγκροτημένο ενήλικα. Αντιθέτως, όταν οι γονείς δεν αποπνέουν εμπιστοσύνη και το παιδί νιώθει τον κόσμο γύρω του απειλητικό, τότε αποσύρεται και κλείνεται στον εαυτό του, η διάθεση για εξερεύνηση του κόσμου σταματάει και το παιδί μοιάζει σα χαμένο. Σα χαμένοι είμαστε όλοι μας πλέον, χωρίς κρατήματα…

Κάποιοι άνθρωποι βλέπουν σα διέξοδο να φύγουν από τη χώρα, προσδοκώντας να βρουν κάπου αλλού μεγαλύτερη ασφάλεια και μια φροντιστική κοινωνία. Το πώς όμως αντιλαμβανόμαστε τη μετανάστευση δεν έχει να κάνει μόνο με την εξωτερική πραγματικότητα αλλά και με τον εσωτερικό μας κόσμο. Το ποιά είναι η σχέση ενός ανθρώπου με την ιστορία του, τις ρίζες του και το πώς όλα αυτά έχουν μεταφερθεί σε αυτόν, μέσα από τα οικογενειακά του βιώματα, έχει σημασία στον αν θα πάρει την απόφαση να φύγει.

Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν ήταν παιδιά, οι γονείς τους δεν μπόρεσαν να αφουγκραστούν τις παιδικές τους ανάγκες με αποτέλεσμα να μεγαλώνουν με ένα συναίσθημα μοναξιάς, σαν να μην ανήκουν σε αυτήν την οικογένεια η οποία δεν μπόρεσε να σχετιστεί μαζί τους. Πώς λοιπόν να νιώσουν ότι ανήκουν σε έναν τόπο και πώς να νιώσουν ότι η σχέση με αυτόν είναι σημαντική;

Οι γονείς μέσα από το δεσμό με τα παιδιά τους, τους μεταφέρουν το συναίσθημα ότι έχουν μια οικογένεια με μια ιστορία, που έχει μία συνέχεια και συνδέεται με έναν τόπο, με τις παραδόσεις και την κουλτούρα του. Όταν δεν έχει εσωτερικευθεί τίποτα από αυτά είναι πολύ πιθανό η ανάγκη για μετακίνηση να είναι έντονη γιατί οι άνθρωποι ψάχνουν να ανήκουν κάπου και ελπίζουν ότι το συναισθηματικό κενό που νιώθουν στη χώρα τους δεν θα το πάρουν μαζί τους όταν φύγουν από αυτήν…

Φυσικά κάθε περίπτωση είναι διαφορετική. Όμως, ακούγοντας όλο και πιο συχνά ανθρώπους που αν και είναι εξοικειωμένοι με το εξωτερικό, στην προσπάθεια να οργανώσουν τη ζωή τους, δεν είναι το πρώτο που επιλέγουν η μετακίνηση σε άλλη χώρα, αναρωτιέται κανείς μήπως τελικά η σύνδεση με την προσωπική τους ιστορία, και κατά συνέπεια και με την ιστορία του τόπου τους που τους εμπλουτίζει και τους εμψυχώνει, είναι πιο ισχυρή κινητήρια δύναμη στον αγώνα της ζωής από τις πρακτικές δυσκολίες της εξωτερικής πραγματικότητας.

Για να μιλήσουμε πιο συγκεκριμένα, ο βρεφικός και παιδικός σταθμός που παραλαμβάνει τα παιδιά στην αρχή της ζωής τους είναι μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Από τη μία υπάρχει το παιχνίδι, το παραμύθι, η μουσική, η ζωγραφική και από την άλλη υπάρχουν οι περιορισμοί της ομάδας. Τα παιδιά έχουν ανάγκη το παιχνίδι, γιατί είναι το βασικό τους μέσο για να επιλύουν τα συναισθηματικά τους προβλήματα που παρουσιάζονται λόγω της ανάπτυξης. Στον παιδικό σταθμό λοιπόν καλούνται να βρουν μία σχέση ανάμεσα στις ιδέες και τη φαντασία τους και στους κανόνες που διέπουν το πλαίσιο αυτό.

Επίσης στον παιδικό σταθμό το παιδί σχετίζεται για πρώτη φορά με κάποιον άλλον εκτός από τους γονείς. Ως τότε συγκροτούσε την αντίληψη του εαυτού του μέσα από τη σχέση του με τη μητέρα την οποία είχε μόνο για εκείνο. Είναι πολύ σημαντικό λοιπόν για το μικρό παιδί το γεγονός ότι θα μάθει να μοιράζεται με άλλα παιδιά τον/τη βρεφονηπιοκόμο, χωρίς να αναστατώνεται και ότι θα αρχίσει να δημιουργεί την ικανότητα να σχετίζεται με άλλους ανθρώπους εκτός από τους γονείς.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε επιπλέον ότι η σωματική φροντίδα του βρέφους από τους γονείς( κράτημα, πλύσιμο, τάισμα) δημιουργεί στο βρέφος εμπειρίες που προστίθενται στην αρχική αντίληψη για τους γονείς. Άρα όταν ο παιδικός σταθμός συνεχίζει να παρέχει ένα περιβάλλον σταθερό και μια σωματική φροντίδα στα παιδιά, πραγματοποιεί έργο ψυχικής υγιεινής. Το τάισμα δεν είναι απλώς παροχή τροφής αλλά ένας τρόπος με τον οποίο ο/η βρεφονηπιοκόμος συνεχίζει το έργο των γονιών.

Όσο απομακρυνόμαστε από τη προσχολική ηλικία και μπαίνουμε στη σχολική ηλικία τα πράγματα αλλάζουν. Πλέον έχει μεγάλη σημασία όχι μόνο να κατανοούμε την ένταση και τις προσαρμοστικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένα παιδί το οποίο εντάσσεται για πρώτη φορά σε μια νέα κοινότητα ατόμων, πολυπληθέστερη, με διαφορετική σύνθεση, οργάνωση και δομή αλλά και να προετοιμάσουμε το παιδί για αυτή την αλλαγή που θα έρθει.

Καλό θα ήταν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι γονείς να προετοιμάσουν ψυχολογικά το παιδί. Το πιο απλό πράγμα που μπορούν να κάνουν είναι να του μιλήσουν με θετικά λόγια για το δημοτικό σχολείο. Θα πρέπει να απαντούμε με απόλυτη ειλικρίνεια σε ερωτήσεις που θα θέτει το παιδί προσπαθώντας να του λύνουμε όλες τις απορίες του ώστε να μην έχει αμφιβολίες για το τι θα συναντήσει.

Οι συνηθισμένες ερωτήσεις που θέτουν τα παιδιά είναι: «Γιατί να πάω σε άλλο σχολείο; Μ’ αρέσει αυτό που είμαι» «Τι παιχνίδια θα υπάρχουν στο καινούργιο μου σχολείο;», «Θα έχω τα ίδια παιδιά στην τάξη μου;», «Που θα είναι οι συμμαθητές μου; Μήπως χάσω τους φίλους μου;»

Μια καλή πρόταση είναι να επισκεφθούν οι γονείς μαζί με τα παιδιά το νέο σχολείο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού ώστε το παιδί να εξοικειωθεί με το περιβάλλον.

Η εμπειρία της οικογένειας του παιδιού σχετικά με τις διαδικασίες αποχωρισμού και μεταβάσεων, καθώς και η στάση των γονέων απέναντι στο σχολείο προσδιορίζουν σημαντικά τον τρόπο που βιώνει το παιδί την μετάβασή του στο σχολείο.

Οι συνηθέστερες αλλαγές που έχουν να αντιμετωπίσουν τα παιδιά είναι:

Η έννοια της επιθετικότητα έχει αρνητική σημασία για την κοινωνία μας και μας φέρνει στο μυαλό επιθετικές και παραβατικές συμπεριφορές. Έχει σημασία να προσπαθήσουμε να αποσυνδέσουμε την έννοια της επιθετικότητας από την εκδηλούμενη επιθετική συμπεριφορά για να κατανοήσουμε ότι εκτός από μία αντίδραση στη ματαίωση, η επιθετικότητα είναι και βασική πηγή ενέργειας του ατόμου. Τη σημασία της επιθετικότητας τη συναντάμε αν παρατηρήσουμε και προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τη στάση των μικρών παιδιών.

Σύμφωνα με τον Donald Winnicott (παιδίατρος-ψυχαναλυτής), επιθετικότητα υπάρχει πριν από την απαρτίωση της προσωπικότητας (μωρό κλωτσάει στη μήτρα, μασάει τη θηλή του μαστού). Η επιθετικότητα λοιπόν στην αρχή είναι συνώνυμη της κινητικής δραστηριότητας άρα της σωματικής λειτουργίας.

Για παράδειγμα τα βρεφικά χτυπήματα οδηγούν στην ανακάλυψη του κόσμου που δεν συμπίπτει με τον εαυτό του βρέφους και έτσι ξεκινάνε οι σχέσεις με τα εξωτερικά αντικείμενα. Έτσι η επιθετικότητα οδηγεί το βρέφος που αρχικά αντιλαμβάνεται το περιβάλλον σαν μία προέκταση
του εαυτού του, στην καθιέρωση ενός σαφούς διαχωρισμού ανάμεσα στον εαυτό και στον μη εαυτό δηλαδή το βρέφος αρχίζει να νιώθει ότι είναι μια, ξεχωριστή από το περιβάλλον του, οντότητα. Αυτό λοιπόν που σύντομα θα γίνει επιθετική συμπεριφορά, στην αρχή δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια απλή παρόρμηση που οδηγεί στην κίνηση και την εξερεύνηση.

Επομένως η επιθετικότητα συμβάλλει στη συγκρότησης του ψυχισμού του παιδιού δηλαδή σταδιακά το παιδί αρχίζει να διαχειρίζεται τον εσωτερικό του κόσμο, να τον διαφοροποιεί από τον εξωτερικό κόσμο και να γνωρίζει τα αντικείμενα.

Μέσα από την επιθετικότητα το ζωηρό παιδί αποφορτίζεται και ανακουφίζεται ενώ το συνεσταλμένο παιδί έχει την τάση να βρίσκει την επιθετικότητα, όχι στον εαυτό του αλλά κάπου αλλού. Το αποτέλεσμα είναι ότι το ζωηρό παιδί ανακαλύπτει ότι η εκδηλωμένη εχθρότητα είναι
περιορισμένη και αναλώσιμη ενώ το συνεσταλμένο παιδί δεν φτάνει ποτέ σε κάποια ικανοποιητική αποφόρτιση αλλά συνεχίζει να αναμένει κάποια δυσκολία. Επίσης μερικά συνεσταλμένα παιδιά τείνουν να νομίζουν ότι οι δικές τους επιθετικές παρορμήσεις οι οποίες έχουν απωθηθεί προέρχονται από τους άλλους, με αποτέλεσμα να νιώθουν συνέχεια ότι απειλούνται.

Χρειάζεται αρκετός χρόνος στο βρέφος και στο παιδί για να κυριαρχήσει στις επιθετικές του παρορμήσεις και να τις ελέγξει χωρίς να χάσει την ικανότητα να γίνεται επιθετικό όταν πρέπει.

Όταν είναι επαρκής πια η απαρτίωση του εγώ, ώστε το παιδί να μπορεί να εκτιμήσει τη μητρική μορφή τότε μέρος της επιθετικότητας αλλάζει μορφή και θα εκφράζεται πλέον σαν θλίψη ή σαν ενοχή για τη ζημιά που έγινε στο αγαπημένο πρόσωπο σε περιόδους αναστάτωσης.

Η ενοχή μπορεί να είναι ανεκτή μόνο με τη ζωντανή παρουσία μιας μητέρας και ενός πατέρα που του δίνουν δυνατότητες επανόρθωσης. Μέσω αυτής της διαδικασίας μεγάλο μέρος της επιθετικότητας αρχίζει να μετασχηματίζεται σε κοινωνικές δραστηριότητες οδηγώντας ομαλά το παιδί σε υγιή κοινωνική ζωή.

Το παιδί αρχίζει να διαχειρίζεται τον εσωτερικό και τον εξωτερικό του κόσμο αφήνοντας μεταξύ τους τον ενδιάμεσο χώρο του παιχνιδιού και του ονείρου.

Γνωρίζουμε ότι η μεγαλύτερη ανάγκη των ανθρώπων και το δυσκολότερο κατόρθωμα είναι να ανακαλύψουν το νόημα της ζωής. Κανείς δεν κατανοεί το νόημα της ζωής του ξαφνικά. Η σοφία δομείται βήμα -βήμα και μέσα από τις εμπειρίες μας στον κόσμο. Κατά συνέπεια, δε μπορούμε να περιμένουμε το μυαλό των παιδιών μας, να λειτουργεί όπως το δικό μας, ούτε να θέλουμε να δεχτούν αυτά που τους υπαγορεύουμε από τις εμπειρίες μας ως δεδομένα, γιατί και αυτά έχουν την ανάγκη να ακολουθήσουν τη δική τους πορεία προς την ώριμη κατανόηση του εαυτού τους και του κόσμου. Μπορούμε όμως να τα βοηθήσουμε να βρουν το νόημα της δικής τους ζωής.

Το παραμύθι και οι λαϊκές ιστορίες αναπτύσσουν τη συναισθηματική νοημοσύνη των παιδιών, δηλαδή την ικανότητα κατανόησης των ψυχικών καταστάσεων και των ψυχικών δοκιμασιών που περιγράφουν. Το παραμύθι, επειδή είναι ένας κόσμος φανταστικός, δημιουργεί το περιθώριο στα παιδιά να αφεθούν σε κομμάτια του ψυχισμού τους που έξω από το παραμύθι μπορεί να φαντάζουν απειλητικά ή απίθανα. Για παράδειγμα, το τέρας του εκάστοτε παραμυθιού μπορεί να είναι ένας χαρακτήρας με τον οποίο ένα θυμωμένο παιδί να ταυτιστεί για να εκτονώσει το θυμό του. Εξίσου, μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτό το χαρακτήρα για να προβάλει επάνω του τα στοιχεία κάποιου προσώπου απ’ την πραγματική του ζωή, προσώπου που εμφανίζεται στο παιδί ως απειλητικό.

Μέσα από το παραμύθι και τη φαντασία, λοιπόν, δίνεται η δυνατότητα στο παιδί να παλέψει με το τέρας και να το νικήσει, κάτι που δεν θα μπορούσε ίσως να κάνει στην καθημερινότητά του. Δεν είναι δε τυχαίο που στη φαντασία καταφεύγουν εντονότερα παιδιά με δυσκολία να βάλουν τα συναισθήματά τους ξεκάθαρα σε λέξεις, είτε γιατί έχουν λεκτικές δυσκολίες, είτε γιατί θα τους ήταν συναισθηματικά δύσκολο να μιλήσουν με ειλικρίνεια για το πώς αισθάνονται. Το παιδί μπορεί να είναι και να κάνει ό,τι θέλει μέσα σε ένα παραμύθι, αλλά, το κυριότερο να συνδεθεί και να παίξει με τον αφηγητή του!

Το παιδί χρειάζεται να μάθει να αντιμετωπίζει αυτό τον πολύπλοκο κόσμο μέσα στον οποίο ζει. Εδώ, σε αυτό το σημείο, τα παραμύθια μπορούν να του δώσουν ιδέες για το πώς να το κάνει αυτό, χωρίς να έχουν τη φόρτιση των λόγων που έρχονται από τους γονείς και ακούγονται με τη μορφή κατήχησης. Για παράδειγμα, δεν έχει νόημα να προσπαθούμε να κάνουμε τα παιδιά μας να πιστέψουν ότι οι άνθρωποι είναι έμφυτα καλοί διότι τα παιδιά ξέρουν ότι τα ίδια δεν είναι πάντοτε καλά κι ότι συχνά, ακόμη και όταν είναι καλά, θα προτιμούσαν να μην είναι. Αυτό λοιπόν αντιφάσκει με όσα λένε οι γονείς και επομένως κάνει το παιδί να βλέπει τον εαυτό του σαν τέρας. Στα περισσότερα παραμύθια το κακό δε στερείται ελκυστικών στοιχείων. Για παράδειγμα, το κακό συχνά συμβολίζεται από το δράκο ή το δυνατό γίγαντα, τη δύναμη της μάγισσας ή την πανούργα βασίλισσα. Μάλιστα πολλές φορές προσωρινά υπερισχύει, όπως οι μοχθηρές αδερφές της σταχτοπούτας. Υπάρχει όμως η πεποίθηση ότι με το να κάνεις κακό δεν κερδίζεις και γι΄ αυτό ο κακός βγαίνει πάντα χαμένος.

Με απλά λόγια, το παραμύθι παίρνει πολύ σοβαρά τα άγχη και διλήμματα του παιδιού και απευθύνεται άμεσα σε αυτά. Για παράδειγμα θέτουν το πρόβλημα επιθυμίας για αιώνια ζωή, τελειώνοντας μερικές φορές ως εξής:

Αν δε πέθαναν, ζουν ακόμα

ή κλείνουν με τη φράση:

Και έζησαν αυτοί καλά
και εμείς καλύτερα.

Δεν ξεγελούν, έτσι, το παιδί ότι η αιώνια ζωή είναι δυνατή αλλά υποδεικνύουν ότι ο μόνος τρόπος να ανακουφιστούμε από τον πόνο στη γη είναι η δημιουργία ενός ικανοποιητικού δεσμού με κάποιον άλλο. Αυτός ο δεσμός μπορεί να νικήσει το φόβο του θανάτου. Επιπλέον μεταδίδεται το μήνυμα ότι αυτό το τέλος δεν είναι εφικτό, αν μείνει αιωνίως προσκολλημένο στη μητέρα του, παρ’ όλη την επιθυμία του για κάτι τέτοιο.

Η δομή των παραμυθιών δίνει στο παιδί υλικό με εικόνες που προσφέρουν νέες διαστάσεις στη φαντασία του, τις οποίες στην πραγματικότητα θα ήταν δύσκολο να ανακαλύψει μόνο του. Με αυτές τις εικόνες το παιδί μπορεί να ονειροπολήσει και να προσανατολιστεί καλύτερα στη ζωή του. Επιπλέον, τα παραμύθια προσπαθούν να μεταδώσουν με ποικίλους τρόπους το εξής μήνυμα: ο αγώνας εναντίων σοβαρών δυσκολιών στη ζωή είναι αναπόφευκτος, καθώς είναι ουσιαστικό κομμάτι της ανθρώπινης ύπαρξης, όμως αν κανείς δε λιγοψυχήσει, τότε καταφέρνει να νικήσει όλα τα εμπόδια και στέφεται νικητής. Για παράδειγμα, στο « ο Τζακ και η φασολιά», ο Τζακ κλέβει το θησαυρό του γίγαντα και με αυτό τον τρόπο δίνει στο παιδί την ελπίδα ότι ακόμη και ο πιο ταπεινός μπορεί να πετύχει στη ζωή. Άλλωστε σε τι χρησιμεύει να γίνει κανείς κακός, όταν νοιώθει τόσο ασήμαντος που φοβάται ότι δε θα καταφέρει τίποτα στη ζωή του;

Τέλος, ελάχιστα πράγματα μπορεί να κάνει ένα παιδάκι μόνο του, και αυτό το απογοητεύει τόσο πολύ που μπορεί να παραιτηθεί απελπισμένο. Το παραμύθι όμως αποτρέπει κάτι τέτοιο, εφόσον δίνει αξία και στο παραμικρό επίτευγμα, δείχνοντας ότι οι πιο θαυμαστές συνέπειες μπορεί να προκύψουν από αυτό. Το να βοηθήσει ένα ζώο ή να βοηθηθεί από αυτό (παπουτσωμένος γάτος), το να μοιραστεί ένα κομμάτι ψωμί με έναν ξένο ( η χρυσή χήνα), το να βρει ένα λυχνάρι ( ο Αλαντίν και το λυχνάρι), το να δείξει υπομονή και πίστη σε κάτι που φαίνεται απεχθές και δύσκολο ( πρίγκιπας βάτραχος), είναι μικρά, ασήμαντα γεγονότα που όμως οδηγούν σε μεγάλα πράγματα! Έτσι το παραμύθι ενθαρρύνει το παιδί να εμπιστεύεται ότι τα μικρά επιτεύγματά του είναι σημαντικά και ας μην μπορεί να το καταλάβει για την ώρα, ώστε να έχει πίστη στις δυνατότητές του και να μη νιώθει ηττημένο στις απογοητεύσεις.

Το παραμύθι λοιπόν διδάσκει στο παιδί ότι αυτό που χρειάζεται σε αυτό το στάδιο της ανάπτυξής του να ξέρει είναι ότι: το να επιτρέπει στη φαντασίωσή του να το κυριεύει για ένα διάστημα δεν είναι καταστροφικό, αρκεί να μην παραμένει διαρκώς αιχμαλωτισμένο σε αυτήν. Στο τέλος της ιστορίας ο ήρωας επιστρέφει στην πραγματικότητα, η οποία είναι ευτυχισμένη αλλά χωρίς μαγεία…