Η εφηβεία είναι μια κρίση στη δική μας κουλτούρα και αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η σεξουαλική ωρίμανση δε συνοδεύεται από μία ανάλογη ψυχική ωρίμανση. Για να οδηγηθεί ο έφηβος προς την ψυχική ενηλικίωση γίνεται σημαντικό να εγκαταλειφθούν οι γονείς ως πρωταρχικά αντικείμενα αγάπης. Αυτό αποτελεί ίσως την πιο οδυνηρή αλλά  συγχρόνως και αναγκαία  προϋπόθεση για να προχωρήσει και να ολοκληρωθεί το στάδιο της εφηβείας.

Καθώς το σώμα του εφήβου αλλάζει και επέρχεται η σεξουαλική ωρίμανση, δεν μπορεί πλέον να διατηρήσει την “αγνότητα” των σχέσεων που είχε με τους γονείς του στην παιδική ηλικία. Ο έφηβος πρέπει να “αποχωριστεί” τους γονείς του με το να “διαφοροποιηθεί” από εκείνους. Μέσα από την ανάγκη του αποχωρισμού, αναζητά να δοκιμάσει τα “οριά” του υιοθετώντας για παράδειγμα προκλητικές συμπεριφορές ή εναντιωνόμενος  στις γονεϊκές απαγορεύσεις.

Ο Winnicott θεωρεί ότι το να μεγαλώνει κανείς είναι μία επιθετική πράξη, διότι στην ιστορία κάθε εφήβου χρειάζεται να υπάρξει ένας συμβολικός φόνος, ο φόνος των γονιών. Λέμε “συμβολικός” διότι  αναφερόμαστε στο φόνο των γονεϊκών μορφοειδώλων δηλαδή στις γονεϊκές  αναπαραστάσεις που έχουν δημιουργηθεί ήδη από την παιδική ηλικία και στη συνέχεια έχουν εσωτερικευτεί.

Η οριστική λοιπόν “συμβολική” εγκατάλειψη αυτών των πρώτων αντικειμένων αγάπης δηλαδή της μητέρας και του πατέρα δημιουργεί ένα πένθος στον έφηβο, το οποίο όμως είναι απαραίτητο για τη φυσιολογική εξέλιξή του. Μόνο όταν καταρρεύσουν επιτυχώς αυτές οι παιδικές γονεϊκές  αναπαραστάσεις, θα αρχίσει μια διεργασία προς την κατεύθυνση της αναζήτησης σχέσεων εκτός της πατρικής οικογένειας, οι οποίες έχουν πιθανότητες να επιζήσουν. Φυσικά όλο αυτό που περιγράφουμε δεν είναι μια εύκολη διαδικασία. Όσο οι  γονεϊκές  αναπαραστάσεις υπήρχαν παντοδύναμες, το παιδί έπαιρνε από αυτές ικανοποίηση και σιγουριά. Η στιγμή όμως της απόρριψης είναι μία απώλεια για τον έφηβο που πλήττει και την σιγουριά απέναντι στον εαυτό του.

Οι γονείς πολλές φορές στην προσπάθειά τους να είναι κοντά στα παιδιά τους, γίνονται “συνένοχοι” και επιδιώκουν μία έντονη εγγύτητα η οποία τελικά δεν βοηθάει τους εφήβους να διαφοροποιηθούν και συνεπώς να αυτονομηθούν. Αυτό συμβαίνει όταν ασυναίσθητα ταυτίζονται με τον έφηβο, επιθυμώντας να διατηρήσουν τη ψευδαίσθηση της νεότητάς τους και τη συνέχιση της δικής τους εφηβείας. Στον αντίποδα βρίσκεται η δυσκαμψία και η συστηματική εχθρότητα όπου επίσης δυσκολεύουν τους εφήβους να συγκρουστούν. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο άκρα, οι γονείς είναι σημαντικό να μην εγκαταλείψουν τις πεποιθήσεις τους αλλά όταν τις μοιράζονται με τα παιδιά τους να έχουν κατά νου ότι σε κάποια φάση της εξέλιξής του ο έφηβος δεν μπορεί να δεχτεί τις ιδέες τους. Έχει όμως ανάγκη να γνωρίζει αυτές τις ιδέες και απόψεις που υποστηρίζουν οι γονείς του, ώστε να μπορέσει και ο ίδιος (ίσως και διαφοροποιούμενος) να διαμορφώσει τη δική του σκέψη.

Τέλος ας μην ξεχνάμε ότι ο έφηβος ακόμα και αν διεκδικεί την ανεξαρτησία του και προκαλεί τους γονείς του να απαντήσουν “βγάλε τα λοιπόν πέρα μόνος σου!”, έχει ανάγκη από προστασία και υποστήριξη, σε μια περίοδο που είναι ακόμα περίοδος ανάπτυξης, έστω και αν δεν αναγνωρίζεται σαφώς ως τέτοια όπως η παιδική ηλικία. Αν οι γονείς παραιτηθούν από αυτήν την ευθύνη, οι έφηβοι πρέπει να κάνουν ένα άλμα προς τα εμπρός για να φτάσουν σε μια απατηλή ωριμότητα, αλλά έτσι θα χάσουν το μεγαλύτερό τους πλεονέκτημα : την ελευθερία να έχουν ιδέες και να ενεργούν αυθόρμητα.

Mια ψυχαναλυτική ψυχοθεραπεία μπορεί να αποβεί πολύ βοηθητική για να αντιμετωπιστούν δυσκολίες στη ζωή των εφήβων και στη σχέση τους με τους γονείς. Σε πολλές περιπτώσεις όμως οι ίδιοι γονείς που ωθούν τον έφηβο για θεραπεία προκειμένου να εκφράσει τα προβλήματά του, ακόμα και τα πολύ βαθιά, είναι αυτοί που τελικά σαμποτάρουν τη θεραπεία του. Αυτό μπορεί να συμβεί γιατί καταρχήν δεν εμπιστεύονται το παιδί τους, επομένως και ούτε τον θεραπευτή στον οποίο το παιδί έχει βρει ένα δικό του χώρο να μιλήσει. Συνεπώς επιδιώκουν να έχουν “κρυφή” επικοινωνία με τον θεραπευτή προκειμένου (όπως θεωρούν) να διαχειριστούν τις δυσκολίες του παιδιού τους. Θα ήταν καταστροφή της θεραπείας και της εμπιστοσύνης που χρειάζεται να υπάρχει στη σχέση με έναν έφηβο εάν ο θεραπευτής γίνει “συνένοχος” της ανάγκης αυτής των γονιών να παραβιάσουν και να εισβάλλουν σε αυτόν τον ιδιωτικό χώρο της θεραπείας που ο έφηβος πασχίζει να χτίσει ως κάτι δικό του, με τη διαθεσιμότητα του θεραπευτή. Ο θεραπευτής δεν χρειάζεται να δώσει καμία εκπαιδευτική συμβουλή στους γονείς. Ο ρόλος του έγκειται στο να επιτρέψει στο παιδί να καταλάβει τον εαυτό του και να χρησιμοποιήσει προς όφελός του, τις εντάσεις που αντιμετωπίζει.

Σε άλλες περιπτώσεις οι γονείς σαμποτάρουν τη θεραπεία με το να κατηγορούν και να προσπαθούν να υποβιβάσουν τον θεραπευτή στα μάτια του εφήβου. Έτσι όμως αυτό που καταφέρνουν είναι να πλήττουν την αυτοπεποίθηση του εφήβου ο οποίος έχει επενδύσει τη θεραπεία του ως κάτι δικό του. Η Francoise Dolto μας μιλάει για τις ενοχές που δημιουργούν οι γονείς στον έφηβο επειδή είχε ανάγκη από ένα άλλο άτομο εκτός από τον πατέρα και τη μητέρα. Επίσης νιώθουν έξω από τα νερά τους εάν το παιδί τους αρχίσει να απελευθερώνεται από την παιδική του εξάρτηση προς αυτούς και στην προσπάθεια αυτή γίνει πιο επιθετικό. Δυστυχώς οι γονείς ζηλεύουν, μας λέει η Dolto, εάν όμως αυτή η ζήλια και η έλλειψη εμπιστοσύνης οδηγήσει στην καταστροφή της θεραπείας, τότε τα πράγματα για τον έφηβο προμηνύονται πολύ δύσκολα.

Βιβλιογραφία

Αλαίν Μπρακονιέ & Ντανιέλ Μαρτσελί. Τα Χίλια Πρόσωπα της Εφηβείας, Αθήνα 2002

Francoise Dolto, Μεγαλώνοντας Σωστά το Παιδί σας ( τόμος 2), Αθήνα 1993

Cole, Michel & Cole Sheila R. H Ανάπτυξη των Παιδιών- Εφηβεία, Αθήνα 2002

Francoise Dolto, Ψυχανάλυση και Παιδιατρική, Αθήνα 2000

Winnicott D. Το Παιδί, η Οικογένεια και ο Εξωτερικός Κόσμος, Αθήνα 1976

Το παιχνίδι και ο πολιτισμός συνδέουν το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Η πολιτιστική εμπειρία αρχίζει με την δημιουργική ζωή πoυ πρωτοεκδηλώνεται στο παιχνίδι. Για να υπάρξει όμως το παιχνίδι πρέπει να υπάρξει αυτός ο ενδιάμεσος χώρος για τον οποίο έχει μιλήσει ο Donald Winnicott.
Η μητέρα προσαρμόζεται στις ανάγκες του βρέφους ή του παιδιού της και αυτή η προσαρμογή δημιουργεί στο παιδί την πεποίθηση ότι η μητέρα είναι αξιόπιστη και συνεπώς ότι και οι άλλοι άνθρωποι θα είναι αξιόπιστοι. Στην αρχή αναπτύσσεται μία ατμόσφαιρα εμπιστοσύνης, όταν η μητέρα μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες ώστε να εξαρτηθεί το βρέφος από εκείνη, για παράδειγμα με το θηλασμό. Αυτές οι εμπειρίες δημιουργούν στο βρέφος μια αίσθηση παντοδυναμίας την οποία έχει ανάγκη σε αυτήν την αρχική φάση της ζωής τους.  Στα παιδιά που δεν είχαν ποτέ την εμπειρία αυτών των πρώτων ψυχικών εξερευνήσεων (ίσως γιατί η μητέρα τους σε αυτήν την πρώιμη περίοδο δεν ήταν ψυχικά διαθέσιμη) υπάρχουν κενά στην αναπαράσταση του προλεκτικού σύμπαντός τους.
Η εμπιστοσύνη στην μητέρα είναι που δημιουργεί μια δυνατότητα για παιχνίδι απ” όπου ξεπηδάει η έννοια του μαγικού που προέρχεται από την αίσθηση παντοδυναμίας του βρέφους (D.Winnicott, 1971).

Αυτός ο ενδιάμεσος χώρος λοιπόν που ψυχικά αναπτύσσεται μεταξύ της μητέρας και του βρέφους,  στη συνέχεια γίνεται χώρος χωρισμού: το βρέφος αρχίζει να αντιλαμβάνεται τη μητέρα σαν «μη εγώ», δηλαδή σαν κάτι ξεχωριστό από εκείνο. Άρα αρχίζει να καταλαβαίνει ότι υπάρχουν αντικείμενα και φαινόμενα έξω από τον παντοδύναμο έλεγχο του. Αν λοιπόν υπάρξουν ερεθίσματα, το βρέφος ή το παιδί αρχίζει να ζει δημιουργικά και να χρησιμοποιεί πραγματικά αντικείμενα (εκτός της μητέρας).  Συνεπώς η περιοχή χωρισμού αποτελεί τον χώρο όπου το βρέφος, το παιδί, ο έφηβος ή ο ενήλικας μπορεί δημιουργικά να γεμίσει με παιχνίδι που με τον καιρό γίνεται η απόλαυση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Γίνεται λοιπόν ξεκάθαρο ότι για να υπάρξει δυνατότητα για πολιτιστική εμπειρία θα πρέπει να έχει υπάρξει αυτός ο χώρος και ο χρόνος όπου η μητέρα που μέχρι τότε προσαρμοζόταν απόλυτα στις ανάγκες του βρέφους της από αγάπη θα αρχίσει να μειώνει τον βαθμό της προσαρμογής τόσο λόγω της δικής της απεμπλοκής από έναν υψηλό βαθμό ταύτισης με το βρέφος της όσο και γιατί αντιλαμβάνεται την καινούργια ανάγκη του βρέφους να είναι αυτή πια ένα ξεχωριστό φαινόμενο (D.winnicott, 1956, 1971).

Η αρκετά καλή λοιπόν μητρική φροντίδα επιτρέπει αρχικά στο βρέφος να έχει την αυταπάτη λόγω της παντοδυναμίας του, ότι αυτό που δημιουργεί, υπάρχει πραγματικά. Στη συνέχεια η αρκετά καλή μητρική φροντίδα πρέπει να διαλύσει την αυταπάτη αυτή για να μπορέσει το παιδί να αναπτυχθεί ψυχικά.  Πιο συγκεκριμένα, καθώς το βρέφος μεγαλώνει επέρχεται η διεργασία διάλυσης της αυταπάτης· εφόσον το παιδί δε νιώθει πια συγχωνευμένο με τη μητέρα και αντιλαμβάνεται ότι δεν ελέγχει τα φαινόμενα που το περιβάλλουν. Σε αυτό  το φαινόμενο της αυταπάτης βασίζεται η μύηση στην εμπειρία, που είναι απαραίτητη για το παιδί.
Η αποδοχή όμως, αυτή της πραγματικότητας δεν ολοκληρώνεται ποτέ πλήρως. Υπάρχει πάντα δηλαδή μία πίεση προς την κατεύθυνση της σύνδεσης της εξωτερικής (αυτά που συμβαίνουν έξω από εμάς) με την εσωτερική (ψυχική) πραγματικότητα. Έτσι λοιπόν δημιουργείται η ενδιάμεση (μεταξύ εξωτερικής και εσωτερικής πραγματικότητας) περιοχή της εμπειρίας.
Όταν το παιδί παίζει βρίσκεται σε αυτή την περιοχή και έτσι χάνεται μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας με σκοπό να ανακουφιστεί από την πίεση που δημιουργεί η αποδοχή της πραγματικότητας. Μέσα από το παιχνίδι δημιουργεί ένα φανταστικό κόσμο σε μία προσπάθεια να κατανοήσει τον πραγματικό του κόσμο.
Τι γίνεται όμως με τον ενήλικα;  και ο ενήλικας «παίζει» σε αυτή την ενδιάμεση περιοχή με τις τέχνες, τη θρησκεία, το δημιουργικό επιστημονικό έργο.

Ο Freud μας λέει: «Η πλέον προσφιλής και εντατική απασχόληση του παιδιού είναι το παιχνίδι, ίσως μπορούμε να πούμε ότι κάθε παιδί, όταν παίζει, συμπεριφέρεται σαν ποιητής, καθώς φτιάχνει τον δικό του κόσμο. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν παίρνει αυτό τον κόσμο στα σοβαρά, αντιθέτως αντιμετωπίζει το παιχνίδι του με απόλυτη σοβαρότητα και αναλώνει σε αυτό μεγάλα ποσά συναισθήματος. Το παιδί, παρόλη τη συναισθηματική επένδυση, ξέρει πολύ καλά να διαχωρίζει τον κόσμο του παιχνιδιού από την πραγματικότητα, και του αρέσει να συνδέει τα φανταστικά αντικείμενα και τις συνθήκες που επινοεί με απτά και ορατά αντικείμενα του πραγματικού κόσμου.» (Freud, 1907)

Αν σκεφτούμε λοιπόν τις τέχνες βλέπουμε ξεκάθαρα την ανάγκη του ενήλικα να επαναλάβει, με οδηγό το συναίσθημα, αυτή την κατασκευή φανταστικών κόσμων που όμως αντιμετωπίζει με μεγάλη σοβαρότητα και διαχωρίζει από την πραγματικότητα. Η ανικανότητα για φαντασία σημαίνει αποκλεισμό από την ανθρώπινη κουλτούρα. Στην ίδια λογική ο Vandenberg (1986) αναφέρει ότι το να είναι κανείς άνθρωπος και να ζει με τρόπο που έχει νόημα μέσα στον πολιτισμό του, απαιτεί να ζει μέσα σε ένα ιδιαίτερα πολύπλοκο και αφηρημένο σύστημα, το οποίο είναι σε μεγάλο βαθμό φανταστικό.

Καθώς ο άνθρωπος μεγαλώνει παύει όμως να παίζει, παραιτείται φαινομενικά από την ηδονή που αντλούσε από το παιχνίδι. «Ωστόσο όποιος γνωρίζει την ψυχική ζωή του ανθρώπου, ξέρει ότι δεν υπάρχει κάτι πιο δύσκολο από το να παραιτηθεί κανείς από μια ηδονή από τη στιγμή που την έχει γνωρίσει. Στην ουσία λοιπόν δεν μπορούμε να παραιτηθούμε από τίποτα απλώς ανταλλάσσουμε το ένα με το άλλο και ότι μοιάζει να συνιστά παραίτηση είναι στην πραγματικότητα ένα υποκατάστατο.» (Freud, 1907)
Έτσι ο άνθρωπος που ενηλικιώνεται και παύει να παίζει δεν εγκαταλείπει τίποτα άλλο παρά τη σύνδεση με τα πραγματικά αντικείμενα• αντί να παίζει φαντασιώνεται, ονειροπολεί για να  καταλήξει στην τέχνη και την απόλαυση που αυτή προσφέρει.

Sigmund Freud (1907) Ο Ποιητής και η Φαντασίωση. Πλέθρον, 2011

Donald Winiccott (1971) Το Παιδί, το Παιχνίδι και η Πραγματικότητα. Καστανιώτης, 2000

Donald Winiccott (1958) Από την Παιδοψυχιατρική στην Ψυχανάλυση. Καστανιώτης, 2002

Ann Cattanach (1994) Θεραπεία μέσω του Παιχνιδιού. Σαββάλας, 2003

H εφηβεία στις μέρες μας έχει παραταθεί, με αποτέλεσμα να βλέπουμε πολλά χαρακτηριστικά της ψυχικής πραγματικότητας της εφηβείας στους νέους ενήλικες, οι οποίοι δυσκολεύονται έντονα να διαφοροποιηθούν από τους γονείς τους.

Είναι γνωστό ότι κατά τη διάρκεια της εφηβείας οι γονείς απo-εξιδανικεύονται από τους εφήβους και κατά συνέπεια οι γονείς πενθούν για την απώλεια του γονεϊκού τους ρόλου και των ικανοποιήσεων που τους πρόσφερε η εξάρτηση των παιδιών από το πρόσωπό τους. Όσο μεγαλύτερη είναι η δυσκολία των γονέων να δεχτούν το γεγονός ότι απο-εξιδανικεύονται από τους εφήβους, τόσο πιο επώδυνη και χρονοβόρα θα είναι για τους τελευταίους η διεργασία της ατομικοποίησης και της αυτονομίας.

Και οι έφηβοι όμως δυσκολεύονται να απομακρυνθούν ψυχικά από τους γονείς και πολλές φορές τους προκαλούν με τη στάση τους. Ο Winnicott (1965) θεωρεί ότι με την αντιδραστικότητα αυτή, οι έφηβοι δηλώνουν με ένα ιδιότυπο τρόπο ότι έχουν απόλυτη ανάγκη από τη συμπαράσταση και τη βοήθεια των γονέων. Τους είναι άλλωστε απαραίτητο να μεγαλώνουν σε ένα σταθερό πλαίσιο που δεν καταλύεται από την επιθετικότητά τους.

Η ανάγκη για ψυχική απομάκρυνση από τους γονείς γίνεται ακόμα μεγαλύτερη στους νεαρούς ενήλικες, οι οποίοι για να μπορέσουν να αναλάβουν ψυχικά και να ανακαλύψουν τον εαυτό τους, χρειάζεται να πάρουν μια ψυχική απόσταση από τους γονείς. Είναι πολύ συχνό φαινόμενο όταν δυσκολεύονται να πάρουν αυτή την απόσταση και αυτό δεν μπορούν να το επεξεργαστούν με τη σκέψη ή με κάποια άλλη ψυχική διεργασία, να εμφανίζουν ψυχοσωματικά συμπτώματα (κρίσεις πανικού, δερματικές και εντερικές διαταραχές κλπ).

Πιο συγκεκριμένα, όταν είναι περιορισμένη η φαντασιωτική λειτουργία και η ονειρική σκέψη, οδηγούμαστε στην ανικανότητα του ασυνειδήτου να αναδυθεί μέσω των αναπαραστάσεων. Οι λιβιδινικές και οι επιθετικές ενορμήσεις δεν βρίσκουν διέξοδο μέσω του ψυχισμού και έτσι διοχετεύονται στο σώμα και το σώμα νοσεί.

Όταν οι γονείς είναι συναισθηματικά κοντά στους εφήβους και έχουν την ικανότητα να αντέξουν και να «σηκώσουν» την επιθετικότητα και όλα τα αρνητικά συναισθήματα που προβάλλουν οι έφηβοι επάνω τους, χωρίς να καταρρέουν ή να τους ανταγωνίζονται και χωρίς να νιώθουν ότι θα χαθούν αν το παιδί τους δεν ασχολείται μαζί τους, τότε επιτρέπουν στα παιδιά τους να τους απομυθοποιήσουν και να διαφοροποιηθούν από αυτούς.

Οι έφηβοι αυτοί εξελίσσονται σε νεαρούς ενήλικες οι οποίοι δεν «χάνονται» στα αδιέξοδα των γονιών τους. Σε αντίθετη περίπτωση, είναι πολύ πιθανό η ψυχική σύγκρουση που νιώθει ο νεαρός ενήλικας την οποία δεν μπορεί να συμβολοποιήσει -γιατί η ψυχική του ζωή είναι φτωχή και επομένως ανεπαρκής- να οδηγήσει σε σωματικές διαταραχές. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η επικράτηση των αποδιοργανωτικών κινήσεων επί των κινήσεων εξέλιξης, έχει ως αποτέλεσμα την επαναφορά της σωματοψυχικής οντότητας του νέου ανθρώπου σε προηγούμενα στάδια εξέλιξης των δομών και των λειτουργιών της.

Πιο συγκεκριμένα, όταν υπάρχει κατάθλιψη ή η υπερφόρτωση διέγερσης από τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος και ο ψυχισμός δεν μπορεί να επεξεργαστεί τις εσωτερικές διεγέρσεις, τα άγχη που  απορρέουν από αυτό παραπέμπουν στο αρχαϊκό άγχος του βρέφους όταν εξαφανίζεται η μητέρα του. Σε αυτές τις περιπτώσεις φαίνεται ότι ενεργοποιείται ένα μεγάλο φάσμα ψυχοσωματικής παθολογίας. Μέσα από την κλινική εμπειρία παρατηρούμε στους εφήβους και τους νεαρούς ενήλικες με ψυχοσωματική παθολογία, ότι προϋπήρχε από τα πολύ πρώιμα  χρόνια της ζωής τους ένα άγχος -το οποίο είναι πλέον ασυνείδητο καθώς έχει απωθηθεί- διότι δεν ένιωσαν επαρκώς ασφαλείς στο δεσμό με τη μητέρα τους.

Το άγχος αυτό σε ορισμένες περιπτώσεις αποδιοργανώνει αρκετά το νεαρό άτομο, το οποίο από μόνο του δεν μπορεί να αναγνωρίσει το αίτιο ή το συμβολικό του περιεχόμενο, εφόσον αυτά είναι ασυνείδητα. Ως εκ τούτου είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνει ψυχοθεραπευτική βοήθεια για να αναγνωρίσει και να καταλάβει το νόημα των συμπτωμάτων του, γιατί η ιατρική θεραπεία, αν και σε πολλές περιπτώσεις απαραίτητη, συνήθως δεν επαρκεί για την αντιμετώπιση του προβλήματος.

Βιβλιογραφία

Kreisler L. (1994). Η ψυχοσωματική του παιδιού. Χατζηνικολή : Αθήνα.

Kreisler L. (2001). Η σύγχρονη ψυχοσωματική του βρέφους και του παιδιού. Καστανιώτης : Αθήνα.

Winnicott D.W. (1969). De la Pédiatrie à la psychanalyse. Payot : Paris.

* Αναδημοσίευση από το lapsus

Ανορεξία: θεληματικός περιορισμός τροφής λόγω ενός έντονου φόβου από το άτομο μήπως παχύνει.

Βουλιμία: επανειλημμένα επεισόδια υπερφαγίας, στη διάρκεια των οποίων το άτομο νιώθει ότι δεν μπορεί να ελέγξει τον εαυτό του, ώστε να σταματήσει να τρώει.

Σημαντική εξέλιξη σημειώθηκε σχετικά με την αντιμετώπιση των διατροφικών διαταραχών λόγω της αυξανόμενης σημασίας που αποδίδεται από τη διαγνωστική κιόλας φάση σε ιδιαίτερα ψυχολογικά χαρακτηριστικά. Ιδιαίτερα στα παιδιά γίνεται φανερό μέσα από την κλινική εμπειρία πόσο ενσωματώνεται στην παθολογική συμπεριφορά του παιδιού η δυναμική των σχέσεων της οικογένειας η οποία και πρέπει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη στη θεραπεία. Φυσικά με αυτό το άρθρο δεν θα εξαντλήσουμε το θέμα των διατροφικών διαταραχών το οποίο είναι πολύ ευρύ και με πολυάριθμες ψυχολογικές διαστάσεις.

«Όταν τρώω, το κάνω για να αποκτήσω μια αίσθηση», «χρειάζομαι να νιώσω κάτι εκείνη τη στιγμή και τρώω για να νιώσω τη γεύση», αναφέρουν μία νεαρή γυναίκα και ένας νεαρός άντρας μιλώντας για τα βουλιμικά τους επεισόδια. «Δεν μου αρέσει, καταβροχθίζω ενώ δεν έχω ανάγκη το φαί», «επειδή δεν μπορώ να απολαύσω τη ζωή τρώω, έχω ανάγκη αυτήν τη χειροπιαστή αίσθηση».

Οι παραπάνω φράσεις αναφέρονται από θεραπευόμενους στην προσπάθειά τους να εξηγήσουν τι είναι αυτό που τους ωθεί στην βουλιμία. Πώς λοιπόν έχουμε φτάσει σε αυτές τις δυσκολίες;

Όταν η μητέρα βρίσκεται σε σύγχυση με τις ανάγκες του παιδιού και δεν μπορεί να νοηματοδοτήσει τα σήματα που παίρνει από εκείνο, τότε το παιδί χάνει την απόλαυση που παίρνει από τα πράγματα. Για παράδειγμα το παιδί χρειάζεται το θηλασμό για να ζήσει αλλά και για να απολαύσει. Εάν η μητέρα δεν μπορεί να επενδύσει και να βάλει την ενέργειά της σε αυτήν την αλληλεπίδραση με το μωρό της, τότε το μωρό χάνει την ικανοποίηση για τη θρέψη και του μένει μόνο η κάλυψη της βιολογικής ανάγκης. Οπότε αποσυνδέεται η ανάγκη για τροφή από την απόλαυση και έτσι ως ενήλικας πια μπορεί να τρώει χωρίς όμως να απολαμβάνει. Τελικά η σχέση αυτή με το φαί ακολουθεί το άτομο και στις υπόλοιπες σχέσεις της ζωής του εφόσον δεν μπορεί να απολαύσει τα πράγματα πλήρως γιατί κάθε στιγμή απόλαυσης είναι σαν να «δηλητηριάζεται» και επομένως η ευχαρίστηση στη ζωή είναι σαν να είναι συνδεδεμένη άρρηκτα με τη δυσαρέσκεια.

Σε άλλες περιπτώσεις η μητέρα έχει την τάση να αντιμετωπίζει την οποιαδήποτε συναισθηματική ανάγκη του παιδιού άμεσα με χορήγηση τροφής. Το παιδί έτσι δεν προλαβαίνει να βρει τον απαραίτητο χρόνο αλλά και ψυχικό χώρο όπου θα φανταστεί αυτό που θέλει και χρειάζεται. Αντίστοιχα ως ενήλικας είναι μαθημένος να εκτονώνει το άγχος με τη λήψη τροφής επειδή δεν μπορεί να καταφύγει σε φανταστικές ή συμβολικές φαντασιώσεις.

«Όταν θύμωνα το θεωρούσα πολύ κακό», «οι γονείς μου δεν τσακώνονταν ποτέ» αναφέρει ένα κορίτσι με ανορεξία.

Φαίνεται από την ιστορία της οικογένειας ότι η επιθετικότητα δεν συμπεριλαμβάνεται καθόλου στο φάσμα της έκφρασης των σχέσεων.

Στην ανορεξία οδηγεί η επιθυμία των γονιών το παιδί να είναι τέλειο. Τότε γίνεται μια αντιστροφή αιτήματος: ο γονιός ζητάει από το παιδί, αντί να ζητάει το παιδί από το γονιό, αλλά τότε το παιδί δεν μπορεί να νιώσει ότι υπάρχει αν δεν ικανοποιεί τις επιθυμίες των γονιών.

Τελικά αναπτύσσονται αισθήματα ανεπάρκειας, όπως παρατηρούμε από την κλινική εμπειρία: «Νιώθω άχρηστη και ανίκανη, φοβάμαι ότι δεν θα τα καταφέρω». Οι έφηβοι ή νεαροί ενήλικες καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ενέργειας για να καταπολεμήσουν αυτά τα συναισθήματα και να προσεγγίσουν τη φυσιολογικότητα αλλά και την τελειομανία. Άλλωστε όπως υπογράμμισε και ο Decourt, τα αισθήματα ανεπάρκειας, ανικανότητας και κενού που παρατηρούμε στην ψυχογενή ανορεξία συνδέονται με το φόβο ότι δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της μητέρας, τον οποίο οι έφηβοι ή νεαροί ενήλικες έχουν διαισθανθεί από τα πρώτα χρόνια της ζωής τους και ιδιαίτερα όσον αφορά στον εκπαιδευτικό τομέα παρ’ όλες τις καλές τους επιδόσεις.

Φυσικά το πιο δύσκολο λόγω της σημασίας του για έναν νέο άνθρωπο με αυτές τις αδυναμίες, είναι οι σχέσεις με τους άλλους. Σύμφωνα με τον J.-L. Venissé, υπάρχει μια προοδευτική αναδίπλωση του ανόρεκτου ή βουλιμικού ανθρώπου στον εαυτό του ως απόρροια της συναισθηματικής αναστολής και δυσκολίας να βρει μια ικανοποιητική απόσταση στις σχέσεις με τους άλλους. Για παράδειγμα, πολλές φορές ακούμε από τους θεραπευόμενους: «Nιώθω σαν να είμαι λίγο έξω από τα πράγματα και να τα παρακολουθώ από μακριά» ή «επηρεάζομαι πολύ από τους άλλους, είμαι πολύ ευαίσθητος στη γνώμη ή την κριτική τους».

Είναι σημαντικό να υπάρξει ψυχοθεραπευτική βοήθεια, ιδιαίτερα στους νέους που βασανίζονται από διατροφικές διαταραχές διότι το ψυχολογικό υπόβαθρο που αυτές προϋποθέτουν (φυσικά ο κάθε ένας έχει τη δική του προσωπική ιστορία) ξεκινάει από τα πρώτα χρόνια της ζωής, εμποδίζει την εξέλιξη και δημιουργεί ένα βίωμα απομόνωσης στους ανθρώπους αυτούς που νιώθουν τον εαυτό τους οδυνηρά διαφορετικό από τους άλλους.

Βιβλιογραφία

Bruch H., «Τα μάτια και η κοιλιά» (Les yeux et le ventre), Paris, Payot, 1975.

Venissé J.L., «Η Ψυχογενής Ανορεξία» (L’anorexie mentale), Αθήνα, Χατζηνικολή, 1987.

Μπούρα Μ., «Τρώει Τίποτα», Αθήνα, Εξάντας, 2004.

* Αναδημοσίευση από το lapsus.

Οι οικονομικές κρίσεις πάντα συνδέονται με κρίση και στην κοινωνία. Όλα είναι τόσο ρευστά και παράλογα γύρω μας που νιώθουμε σαν να μην έχουμε από πού να κρατηθούμε. Στο ψυχισμό του ανθρώπου, από την πρώτη φάση της ζωής του ακόμα, είναι απαραίτητο για μια ομαλή συναισθηματική ανάπτυξη και εξέλιξη, να έχει κρατήματα: δηλαδή σταθερά μηνύματα που παίρνει από το περιβάλλον του τα οποία συγκροτούν ένα υποστηρικτικό πλαίσιο, μέσα στο οποίο μπορεί να νιώσει ασφάλεια. Έτσι αναπτύσσεται το παιδί σε έναν συγκροτημένο ενήλικα. Αντιθέτως, όταν οι γονείς δεν αποπνέουν εμπιστοσύνη και το παιδί νιώθει τον κόσμο γύρω του απειλητικό, τότε αποσύρεται και κλείνεται στον εαυτό του, η διάθεση για εξερεύνηση του κόσμου σταματάει και το παιδί μοιάζει σα χαμένο. Σα χαμένοι είμαστε όλοι μας πλέον, χωρίς κρατήματα…

Κάποιοι άνθρωποι βλέπουν σα διέξοδο να φύγουν από τη χώρα, προσδοκώντας να βρουν κάπου αλλού μεγαλύτερη ασφάλεια και μια φροντιστική κοινωνία. Το πώς όμως αντιλαμβανόμαστε τη μετανάστευση δεν έχει να κάνει μόνο με την εξωτερική πραγματικότητα αλλά και με τον εσωτερικό μας κόσμο. Το ποιά είναι η σχέση ενός ανθρώπου με την ιστορία του, τις ρίζες του και το πώς όλα αυτά έχουν μεταφερθεί σε αυτόν, μέσα από τα οικογενειακά του βιώματα, έχει σημασία στον αν θα πάρει την απόφαση να φύγει.

Υπάρχουν άνθρωποι που, όταν ήταν παιδιά, οι γονείς τους δεν μπόρεσαν να αφουγκραστούν τις παιδικές τους ανάγκες με αποτέλεσμα να μεγαλώνουν με ένα συναίσθημα μοναξιάς, σαν να μην ανήκουν σε αυτήν την οικογένεια η οποία δεν μπόρεσε να σχετιστεί μαζί τους. Πώς λοιπόν να νιώσουν ότι ανήκουν σε έναν τόπο και πώς να νιώσουν ότι η σχέση με αυτόν είναι σημαντική;

Οι γονείς μέσα από το δεσμό με τα παιδιά τους, τους μεταφέρουν το συναίσθημα ότι έχουν μια οικογένεια με μια ιστορία, που έχει μία συνέχεια και συνδέεται με έναν τόπο, με τις παραδόσεις και την κουλτούρα του. Όταν δεν έχει εσωτερικευθεί τίποτα από αυτά είναι πολύ πιθανό η ανάγκη για μετακίνηση να είναι έντονη γιατί οι άνθρωποι ψάχνουν να ανήκουν κάπου και ελπίζουν ότι το συναισθηματικό κενό που νιώθουν στη χώρα τους δεν θα το πάρουν μαζί τους όταν φύγουν από αυτήν…

Φυσικά κάθε περίπτωση είναι διαφορετική. Όμως, ακούγοντας όλο και πιο συχνά ανθρώπους που αν και είναι εξοικειωμένοι με το εξωτερικό, στην προσπάθεια να οργανώσουν τη ζωή τους, δεν είναι το πρώτο που επιλέγουν η μετακίνηση σε άλλη χώρα, αναρωτιέται κανείς μήπως τελικά η σύνδεση με την προσωπική τους ιστορία, και κατά συνέπεια και με την ιστορία του τόπου τους που τους εμπλουτίζει και τους εμψυχώνει, είναι πιο ισχυρή κινητήρια δύναμη στον αγώνα της ζωής από τις πρακτικές δυσκολίες της εξωτερικής πραγματικότητας.

Για να μιλήσουμε πιο συγκεκριμένα, ο βρεφικός και παιδικός σταθμός που παραλαμβάνει τα παιδιά στην αρχή της ζωής τους είναι μια ενδιάμεση κατάσταση μεταξύ ονείρου και πραγματικότητας. Από τη μία υπάρχει το παιχνίδι, το παραμύθι, η μουσική, η ζωγραφική και από την άλλη υπάρχουν οι περιορισμοί της ομάδας. Τα παιδιά έχουν ανάγκη το παιχνίδι, γιατί είναι το βασικό τους μέσο για να επιλύουν τα συναισθηματικά τους προβλήματα που παρουσιάζονται λόγω της ανάπτυξης. Στον παιδικό σταθμό λοιπόν καλούνται να βρουν μία σχέση ανάμεσα στις ιδέες και τη φαντασία τους και στους κανόνες που διέπουν το πλαίσιο αυτό.

Επίσης στον παιδικό σταθμό το παιδί σχετίζεται για πρώτη φορά με κάποιον άλλον εκτός από τους γονείς. Ως τότε συγκροτούσε την αντίληψη του εαυτού του μέσα από τη σχέση του με τη μητέρα την οποία είχε μόνο για εκείνο. Είναι πολύ σημαντικό λοιπόν για το μικρό παιδί το γεγονός ότι θα μάθει να μοιράζεται με άλλα παιδιά τον/τη βρεφονηπιοκόμο, χωρίς να αναστατώνεται και ότι θα αρχίσει να δημιουργεί την ικανότητα να σχετίζεται με άλλους ανθρώπους εκτός από τους γονείς.

Δεν πρέπει να ξεχνάμε επιπλέον ότι η σωματική φροντίδα του βρέφους από τους γονείς( κράτημα, πλύσιμο, τάισμα) δημιουργεί στο βρέφος εμπειρίες που προστίθενται στην αρχική αντίληψη για τους γονείς. Άρα όταν ο παιδικός σταθμός συνεχίζει να παρέχει ένα περιβάλλον σταθερό και μια σωματική φροντίδα στα παιδιά, πραγματοποιεί έργο ψυχικής υγιεινής. Το τάισμα δεν είναι απλώς παροχή τροφής αλλά ένας τρόπος με τον οποίο ο/η βρεφονηπιοκόμος συνεχίζει το έργο των γονιών.

Όσο απομακρυνόμαστε από τη προσχολική ηλικία και μπαίνουμε στη σχολική ηλικία τα πράγματα αλλάζουν. Πλέον έχει μεγάλη σημασία όχι μόνο να κατανοούμε την ένταση και τις προσαρμοστικές δυσκολίες που αντιμετωπίζει ένα παιδί το οποίο εντάσσεται για πρώτη φορά σε μια νέα κοινότητα ατόμων, πολυπληθέστερη, με διαφορετική σύνθεση, οργάνωση και δομή αλλά και να προετοιμάσουμε το παιδί για αυτή την αλλαγή που θα έρθει.

Καλό θα ήταν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, οι γονείς να προετοιμάσουν ψυχολογικά το παιδί. Το πιο απλό πράγμα που μπορούν να κάνουν είναι να του μιλήσουν με θετικά λόγια για το δημοτικό σχολείο. Θα πρέπει να απαντούμε με απόλυτη ειλικρίνεια σε ερωτήσεις που θα θέτει το παιδί προσπαθώντας να του λύνουμε όλες τις απορίες του ώστε να μην έχει αμφιβολίες για το τι θα συναντήσει.

Οι συνηθισμένες ερωτήσεις που θέτουν τα παιδιά είναι: «Γιατί να πάω σε άλλο σχολείο; Μ’ αρέσει αυτό που είμαι» «Τι παιχνίδια θα υπάρχουν στο καινούργιο μου σχολείο;», «Θα έχω τα ίδια παιδιά στην τάξη μου;», «Που θα είναι οι συμμαθητές μου; Μήπως χάσω τους φίλους μου;»

Μια καλή πρόταση είναι να επισκεφθούν οι γονείς μαζί με τα παιδιά το νέο σχολείο κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού ώστε το παιδί να εξοικειωθεί με το περιβάλλον.

Η εμπειρία της οικογένειας του παιδιού σχετικά με τις διαδικασίες αποχωρισμού και μεταβάσεων, καθώς και η στάση των γονέων απέναντι στο σχολείο προσδιορίζουν σημαντικά τον τρόπο που βιώνει το παιδί την μετάβασή του στο σχολείο.

Οι συνηθέστερες αλλαγές που έχουν να αντιμετωπίσουν τα παιδιά είναι:

Η έννοια της επιθετικότητα έχει αρνητική σημασία για την κοινωνία μας και μας φέρνει στο μυαλό επιθετικές και παραβατικές συμπεριφορές. Έχει σημασία να προσπαθήσουμε να αποσυνδέσουμε την έννοια της επιθετικότητας από την εκδηλούμενη επιθετική συμπεριφορά για να κατανοήσουμε ότι εκτός από μία αντίδραση στη ματαίωση, η επιθετικότητα είναι και βασική πηγή ενέργειας του ατόμου. Τη σημασία της επιθετικότητας τη συναντάμε αν παρατηρήσουμε και προσπαθήσουμε να κατανοήσουμε τη στάση των μικρών παιδιών.

Σύμφωνα με τον Donald Winnicott (παιδίατρος-ψυχαναλυτής), επιθετικότητα υπάρχει πριν από την απαρτίωση της προσωπικότητας (μωρό κλωτσάει στη μήτρα, μασάει τη θηλή του μαστού). Η επιθετικότητα λοιπόν στην αρχή είναι συνώνυμη της κινητικής δραστηριότητας άρα της σωματικής λειτουργίας.

Για παράδειγμα τα βρεφικά χτυπήματα οδηγούν στην ανακάλυψη του κόσμου που δεν συμπίπτει με τον εαυτό του βρέφους και έτσι ξεκινάνε οι σχέσεις με τα εξωτερικά αντικείμενα. Έτσι η επιθετικότητα οδηγεί το βρέφος που αρχικά αντιλαμβάνεται το περιβάλλον σαν μία προέκταση
του εαυτού του, στην καθιέρωση ενός σαφούς διαχωρισμού ανάμεσα στον εαυτό και στον μη εαυτό δηλαδή το βρέφος αρχίζει να νιώθει ότι είναι μια, ξεχωριστή από το περιβάλλον του, οντότητα. Αυτό λοιπόν που σύντομα θα γίνει επιθετική συμπεριφορά, στην αρχή δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια απλή παρόρμηση που οδηγεί στην κίνηση και την εξερεύνηση.

Επομένως η επιθετικότητα συμβάλλει στη συγκρότησης του ψυχισμού του παιδιού δηλαδή σταδιακά το παιδί αρχίζει να διαχειρίζεται τον εσωτερικό του κόσμο, να τον διαφοροποιεί από τον εξωτερικό κόσμο και να γνωρίζει τα αντικείμενα.

Μέσα από την επιθετικότητα το ζωηρό παιδί αποφορτίζεται και ανακουφίζεται ενώ το συνεσταλμένο παιδί έχει την τάση να βρίσκει την επιθετικότητα, όχι στον εαυτό του αλλά κάπου αλλού. Το αποτέλεσμα είναι ότι το ζωηρό παιδί ανακαλύπτει ότι η εκδηλωμένη εχθρότητα είναι
περιορισμένη και αναλώσιμη ενώ το συνεσταλμένο παιδί δεν φτάνει ποτέ σε κάποια ικανοποιητική αποφόρτιση αλλά συνεχίζει να αναμένει κάποια δυσκολία. Επίσης μερικά συνεσταλμένα παιδιά τείνουν να νομίζουν ότι οι δικές τους επιθετικές παρορμήσεις οι οποίες έχουν απωθηθεί προέρχονται από τους άλλους, με αποτέλεσμα να νιώθουν συνέχεια ότι απειλούνται.

Χρειάζεται αρκετός χρόνος στο βρέφος και στο παιδί για να κυριαρχήσει στις επιθετικές του παρορμήσεις και να τις ελέγξει χωρίς να χάσει την ικανότητα να γίνεται επιθετικό όταν πρέπει.

Όταν είναι επαρκής πια η απαρτίωση του εγώ, ώστε το παιδί να μπορεί να εκτιμήσει τη μητρική μορφή τότε μέρος της επιθετικότητας αλλάζει μορφή και θα εκφράζεται πλέον σαν θλίψη ή σαν ενοχή για τη ζημιά που έγινε στο αγαπημένο πρόσωπο σε περιόδους αναστάτωσης.

Η ενοχή μπορεί να είναι ανεκτή μόνο με τη ζωντανή παρουσία μιας μητέρας και ενός πατέρα που του δίνουν δυνατότητες επανόρθωσης. Μέσω αυτής της διαδικασίας μεγάλο μέρος της επιθετικότητας αρχίζει να μετασχηματίζεται σε κοινωνικές δραστηριότητες οδηγώντας ομαλά το παιδί σε υγιή κοινωνική ζωή.

Το παιδί αρχίζει να διαχειρίζεται τον εσωτερικό και τον εξωτερικό του κόσμο αφήνοντας μεταξύ τους τον ενδιάμεσο χώρο του παιχνιδιού και του ονείρου.

Κάποιοι άνθρωποι βρίσκονται σε απόγνωση και δεν μπορούν πια να λειτουργήσουν. Κάποιοι άνθρωποι θέλουν να βγουν από κάποιο είδος εξάρτησης – για παράδειγμα μια κακή ερωτική σχέση ή κάποιο ναρκωτικό. Κάποιοι άλλοι θέλουν να ξεπεράσουν ένα μπλοκάρισμα που μπορεί να βιώνουν όσον αφορά τη δημιουργικότητά τους π.χ. στο γράψιμο, το χορό, τη ζωγραφική ή στα επαγγελματικά και οικονομικά τους θέματα.

Μερικοί άνθρωποι είναι μόνοι και δεν έμαθαν ποτέ πώς να αποκτούν ή πώς να είναι φίλοι, πώς να μιλούν με άνεση σε καινούριους ανθρώπους, πώς να υπερασπίζονται τον εαυτό τους σε μια διαφωνία, έναν τσακωμό ή σε κάποιον διακανονισμό.

Άνθρωποι που έχουν για παράδειγμα άσθμα, διαβήτη, στομαχικό έλκος, έκζεμα ή άλλες ασθένειες που επηρεάζονται από την συναισθηματική κατάσταση, επωφελούνται από την ψυχοθεραπεία.
Κάποιοι άνθρωποι έχουν αναμνήσεις που τους δυσκολεύουν από την παιδική τους ηλικία ακόμη, από καταστάσεις που έχουν ζήσει. Κάποιοι άνθρωποι απλά θέλουν να κατανοήσουν τον εαυτό τους και τους άλλους ανθρώπους καλύτερα. Κάποιοι θέλουν να γίνουν καλύτεροι επαγγελματίες ή καλύτεροι ηγέτες στο τομέα τους, ώστε να ωφελήσουν τους ανθρώπους ή/και τους συνεργάτες τους.

Μερικοί άνθρωποι μισούν τον εαυτό τους, το σώμα τους. Άλλοι αισθάνονται συνεχώς άγχος ή/και φόβο και δεν μπορούν καθόλου να χαλαρώσουν.

Πολλοί είναι γονείς και έχουν προβληματισμούς και δυσκολίες με τα παιδιά τους. Ίσως αισθάνονται ότι η ένταση που οι ίδιοι νιώθουν επηρεάζει τα παιδιά τους. Αλλά και τα ίδια τα παιδιά και οι έφηβοι εντέλει έχουν ανάγκη πολλές φορές να μιλήσουν σε έναν ειδικό που θα τους ακούσει και θα ανακουφίσει το άγχος τους.

Πολλές φορές υπάρχει αμφιθυμία στην επιθυμία κάποιου ανθρώπου να απευθυνθεί στον ειδικό. Οι άνθρωποι βιώνουν πάντα καλά και κακά συναισθήματα. Σε πολλούς και διάφορους συνδυασμούς, σε πολλές και διάφορες προσμίξεις.

Όταν αυτοί οι συνδυασμοί αρχίζουν να μας ταλαιπωρούν, τότε είναι καλό να απευθυνόμαστε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.